Somme’da biçen makineli tüfekti; ama tetiği, çeyrek asır boyunca uyarıları okumayan doktrin körlüğü çekti.
1 Temmuz 1916 sabahı Somme’da taarruza kalkan İngiliz piyadesi, yedi gün süren ve bir buçuk milyon mermiyi bulan bir bombardımanın karşı tarafta canlı bir şey bırakmadığına inanıyordu. Bu inançla siperlerden çıkıp yürüyerek ilerlediler. Günün sonunda İngiliz ordusu 57 bin kayıp vermişti; bunların 19 bini aşkını ölülerdi. Bombardımandan sağ çıkan Alman makineli tüfekleri, Thiepval, La Boisselle ve Beaumont-Hamel kesimlerinde kurdukları çapraz ateşle İngiliz askeri tarihinin en kanlı gününü yazmıştı.
Bu sahne, Birinci Dünya Savaşı’nın kolektif hafızadaki fotoğrafıdır ve altına genellikle tek bir açıklama düşülür: Makineli tüfek savunmaya mutlak bir üstünlük kazandırmış, muharebe alanını tek başına kilitlemiştir. Oysa sormamız gereken soru başka: Tek bir silah, milyonlarca askeri siperlere çivileyecek güce gerçekten tek başına sahip olabilir mi? Yoksa asıl sorumlu teknolojinin kendisi değil, orduların o teknolojiyi kavrama ve doktrine dönüştürme konusundaki körlüğü müydü? Savaşın kendi kayıtları, cevabın ikincisi olduğunu gösteriyor. Üstelik bu körlük bilgisizlikten kaynaklanmıyordu. Avrupa, makineli tüfeğin neler yapabileceğini savaştan önce defalarca görmüş, ama gördüğünü okumamıştı.
Fikirden Metale
Durmaksızın ateş eden bir silah fikri, askeri düşüncenin en eski hayallerinden biridir. Ancak bu hayal 19. yüzyılın ikinci yarısına kadar üç duvara çarptı: metalurjik yetersizlikler, fişek teknolojisinin ilkelliği ve mekanik otomasyon bilgisinin sınırlılığı. 14. ve 15. yüzyıllarda kullanılan çok namlulu ribauldequinler, her namlunun tek tek doldurulması gerektiğinden ilk yaylım ateşinden sonra işe yaramaz hâle geliyordu. Geri tepme ya da gaz basıncını kullanmaya dönük ilk öneriler ise fişek yatağı sızdırmaz biçimde kapatılamadığı için kâğıt üzerinde kaldı.
Duvarlar Sanayi Devrimi’yle birlikte yıkıldı. Müsademeli ateşleme ve kovanlı fişek, hızlı ve güvenilir atışın önünü açtı. Amerikan İç Savaşı’nın canlandırdığı ilgi içinde doğan Richard Gatling’in altı namlulu silahı ısı sorununu namluları çoğaltarak çözdü ve 1880’lerin ortasında neredeyse küresel bir standarda dönüştü. Asıl paradigma değişimi ise 1884’te geldi. Hiram Maxim, geri tepme enerjisiyle kendi kendini dolduran tek namlulu bir silah üretti. Artık nişancı kol çevirmiyor, yalnızca tetiğe basıyordu; cephane bitene kadar makine kendi döngüsünü sürdürüyordu. 1886’da Fransız Lebel tüfeğiyle sahneye çıkan dumansız barut da mevziyi ele veren dumanı ortadan kaldırdı. Makineli tüfek artık hem kesintisiz ateş edebiliyor hem de gizli kalabiliyordu. Teknoloji hazırdı. Hazır olmayan, onu kullanacak akıldı.
Okunmayan Uyarılar
Makineli tüfeğin Büyük Savaş’tan önceki çeyrek yüzyılı, Avrupa’nın önüne art arda konan uyarılarla doludur. İlk sınavlar sömürgelerde yapıldı. 1888’de Gambiya’da ilk kez kullanılan Maxim, 1893’te Matabeleland’da daha çarpıcı bir sonuç verdi. Yalnızca dört Maxim’le donanmış küçük İngiliz birlikleri, yakın düzende hücum eden ve sayıca çok üstün kuvvetlere karşı ezici bir ateş üstünlüğü kurdu. 1898’de Omdurman’da Kitchener’in bataryaları, kara barutlu tüfeklerle donanmış bir ordu karşısında belirleyici oldu. Ne var ki bu zaferler, silahın eşit ve eğitimli bir rakibe karşı nasıl kullanılacağı sorusunu cevapsız bıraktı.
O sorunun ilk cevabı 1899-1902 İkinci Boer Savaşı’ndan geldi. Kitlesel hücum yerine dağınık düzene ve uzun menzilli nişancılığa yaslanan Boerler karşısında, piyade hattında açıkta kurulan İngiliz Maximlerinin mürettebatı ağır kayıplar verdi. Sorun silahın ateş gücünde değil, konuşlandırma ve korunma pratiklerindeydi. Bu, makineli tüfeğin modern bir orduya karşı ancak doğru konumlandırılırsa etkili olacağını söyleyen açık bir uyarıydı. Ama savaş, açıkta bırakılan makineli tüfeğin kırılganlığı dışında sınırlı bir ders üretti. 1900’lerin başında Batılı ordular, “uygar” bir rakibe karşı makineli tüfek taktiği konusunda hâlâ ortak bir bilgisizliği paylaşıyordu.
İkinci ve çok daha yüksek sesli uyarı Mançurya’dan geldi. 1904-1905 Rus-Japon Savaşı, adeta Büyük Savaş’ın fragmanıydı. Ruslar tümen başına sekiz tüfekli bataryalar hâlinde Alman lisanslı Maximlerle, Japonlar Hotchkiss’lerle sahaya çıktı. Rusların yüksek tekerlekli kundakları düşman ateşine fazla açık kalınca sahada hızla daha alçak kızaklara geçildi; taktik ihtiyaç tasarımı zorluyordu. Japonlar saldırıya eşlik eden makineli tüfek ateşi için yöntemler geliştirdi. Mukden’de bir Alman gözlemci, bütün bir tümenin makineli tüfeklerinin tek bir Rus dayanak noktasına yöneltildiğini kaydediyordu. Toplu ateş fikri sahada doğmuştu. Topçu ile makineli tüfeğin hâkim olduğu, tahkimli mevzilerle örülü bir muharebe alanı, on yıl sonra Batı Cephesi’nde yaşanacak olanın provasıydı. Balkan Savaşları da makineli tüfeğin geniş ölçekte kullanıldığı bir başka sahne oldu.
Envanter Var, Doktrin Yok
Avrupa orduları bu provaları izledi; ancak çıkardıkları ders, silahı depolarına almakla sınırlı kaldı. 1906-1914 arasında makineli tüfek envanterleri hızla büyüdü. Almanya 1904’te kolordu başına tek bataryayı yeterli görürken 1912 Ordu Yasası’yla alay başına altı tüfek hedefini resmîleştirdi ve 1914’te 2.500 civarında makineli tüfeğe ulaştı. Rusya, Mançurya tecrübesinin etkisiyle Maxim’e sadık kalarak 5.000’e yaklaştı. Avusturya-Macaristan 2.761 makineli tüfekle savaşa girdi. Fakat benimseme ve dağıtım, taktik ve doktrin geliştirmeden çok daha hızlı ilerliyordu.
Körlüğün en çarpıcı kanıtı, bütün bu savaşlara rağmen makineli tüfeğin ne olduğuna bile karar verilememiş olmasıdır. Rus-Japon ve Balkan Savaşlarında geniş çapta kullanılmasına rağmen Alman subayları bu silahın bir top mu yoksa bir destek silahı mı olduğunu tartışıyordu. İngiliz ordusunda, piyade tüfeğiyle daha isabetli atış yapıldığı ve sıradan piyadenin daha fazla ateş üretebildiği savunuluyordu. Silahın savunmada olduğu kadar taarruzda da işe yarayacağı yanlış biçimde varsayılıyor, ana ateş üreticisi topçu sayıldığı için makineli tüfek kendi alanında bile ikinci planda kalıyordu.
Her ordunun körlüğünün kendine özgü bir kurumsal gerekçesi vardı. Fransa, elinde Hotchkiss gibi kanıtlanmış bir tasarım varken “özel şirket, yabancı mucit” çekincesiyle devlet cephaneliklerinin sorunlu modellerinde ısrar etti; doktrini ise “saldırı ruhu” ve süngü hücumuna yaslanıyordu. İngiltere’de Hazine, makineli tüfek rezervine ayrılacak parayı dretnot inşasına yönlendirdi; subayların çoğu bu silahı yalnızca bir “fırsat silahı” olarak görüyordu. Yüzbaşı Applin ya da ateş üstünlüğünün isabetten değil ateş hacminden doğduğunu deneylerle gösteren Binbaşı McMahon gibi isimler ise azınlıkta kaldı. Sorun teknik değil, doktrineldi.
1914: Ödenen Fatura
Okunmayan derslerin faturası savaşın ilk haftalarında kesildi. Açılış muharebeleri, orduların yakın dönem savaşlarının derslerini içselleştirmediğini açıkça gösterdi. Liège’de Almanlar, kuşatma topçusu beklemeden beton tahkimata yüklendi ve ateş gücü olmadan yapılan hücumların nasıl toplu kayıp ürettiğini gördü. Mons’ta ateş üstünlüğünü beklemeden yoğun düzende ilerleyen Alman taarruzları, siperlenmiş ve ateş disiplini yüksek İngiliz savunmasına çarptı. Morhange’da Fransız 11. Tümeni, yan mevzilerden açılan Alman makineli tüfek ateşiyle yere çivilendi. Mons ve Le Cateau’da uzmanların tavsiyeleri görmezden gelinerek açık mevzilere sürülen İngiliz makineli tüfekçileri, Alman topçusunun kolay hedefi oldu. Boer Savaşı’nın on beş yıl önce verdiği ders, aynı sahnede yeniden yaşanıyordu.
Doğru örgütlenen tarafın neler başarabileceği de görüldü. Makineli tüfeklerini alay komutanının elinde müstakil bölüklerde toplayan Almanlar, ateş gücünü kritik noktada yoğunlaştırabildi. Tannenberg’de yalnızca altı makineli tüfeğin bir Rus karşı taarruzunu parçalaması, Mukden’de doğan toplu ateş fikrinin karşılığıydı. Yıl sonunda Manş kıyısından İsviçre sınırına uzanan 800 kilometrelik kesintisiz bir siper hattı oluşmuştu. Dönemin subayları, koşullara göre tek bir makineli tüfeğin 20 ila 120 tüfekli askerin işini gördüğünü söylüyordu. Bu denklem iki taraf için de geçerli olunca, Batı Cephesi bozulması neredeyse imkânsız bir dengeye oturdu.
Kanla Öğrenilen Doktrin
Barışta okunmayan dersler, savaşta dört yıl boyunca ve korkunç bir bedelle öğrenildi. 1915’te makineli tüfek tali bir unsurdan savunmanın omurgasına dönüştü. Üretim patladı; İngiltere 1.792 adetten 6.100’e, Almanya aylık 200 adetten 3.000’e çıktı. Almanlar makineli tüfeklerini derinliğe yayarak beton ya da kütükle takviye edilmiş, çapraz ateş imkânı veren yuvalara yerleştirdi. Neuve Chapelle, İkinci Ypres ve Loos, topçunun birinci hattı yıkabildiğini ama derinliğe dağılmış makineli tüfeklerin taarruzu yine de durdurabildiğini gösterdi.
İngilizler makineli tüfeklerini önce tugay düzeyinde topladı, Ekim 1915’te de Makineli Tüfek Kolordusu’nu kurdu. 1916’da bu yapının içinden en önemli taktik yenilik doğdu: baraj ateşi. Menzil cetvelleri ve optik nişangâhlarla donatılan makineli tüfekçiler, düşmanın toplanma alanlarına, yollarına ve ikinci hat siperlerine sürekli ateş açmaya, dolaylı atışla görüş hattı dışındaki hedefleri dövmeye başladı. Somme’un ağır bedeli üzerine Ludendorff, Eylül 1916’da cepheden gelen tecrübe raporlarını sistematik biçimde toplatan bir süreç başlattı. Bu süreç 1 Aralık 1916’da yeni bir savunma talimatnamesiyle kurumsallaştı. Artık amaç araziyi her ne pahasına olursa olsun tutmak değil, kuvveti koruyup saldıranı tüketmekti. Savaştan önce yapılmayan şey, yani tecrübeyi sistemli biçimde doktrine dönüştürmek, ancak yüz binlerce kayıptan sonra yapılabildi.
Taarruz tarafında da aynı öğrenme yaşandı. Ağır makineli tüfeğin hantallığı anlaşılınca piyadeyle birlikte yürüyebilen Lewis ve Chauchat gibi hafif makineli tüfekler yaygınlaştı. Her İngiliz taburundaki Lewis sayısı 1916 sonunda on altıya, 1918’de otuz altıya çıktı. Almanlar 1 Ocak 1918’de yayımlanan “Mevzi Harbinde Taarruz” talimatnamesiyle hücum taktiklerini bütün ordunun standardı yaptı ve mangayı hafif makineli tüfek etrafında yeniden kurdu. Ağustos 1918’de Amiens’te tankların, topçunun ve hafif makineli tüfeklerle donanmış piyadenin birlikte çalışması karşısında Alman makineli tüfekçiler yetersiz kaldı. Makineli tüfek hâlâ ölümcüldü, ama artık savaşın kralı değildi.
Mitin Perdelediği
Körlüğün ne kadar derin olduğunu belki de en iyi Amerikalılar gösterir. 1917’ye kadar Amerikan gözlemcilerinin ve askeri düşünürlerinin bu savaştan edindiği izlenim, Avrupa ordularının Rus-Japon ve Balkan Savaşlarından edindiği izlenimle aynıydı: Çıkarılacak bir ders yoktu. Üç yıldır Batı Cephesi’nde yaşanan kıyımı izleyen bir ordu bile, gördüğünü kendi doktrinine aktarmakta zorlanıyordu.
Savaştan sonra doğan “makineli tüfek miti” de bu körlüğün üzerini örttü. Felaketi tek bir silaha yüklemek, “doğrult ve ateş et” biçimindeki basit bir nedensellik sunuyordu. Bu anlatı, uyarıları okumayan kurmayların ve doktrin üretemeyen kurumların payını görünmez kılıyordu. Oysa makineli tüfek tek başına bir canavar değildi. Ağır topçuyla, dikenli telle, telsiz eksikliğiyle ve dönemin lojistik kısıtlarıyla birleştiğinde savunma üstünlüğü yaratan bir sistemin parçasıydı.
Makineli tüfeğin hikâyesi, teknolojinin doktrinden hızlı ilerlediği durumların nasıl trajediye dönüştüğünün tarihsel kanıtıdır. Bir silahı envantere almak kolaydır; onu anlamak, öncülü olan savaşları dikkatle okumayı, gözlemi doktrine ve doktrini eğitime dönüştürmeyi gerektirir. Avrupa bunu Matabeleland’da, Boer bozkırlarında ve Mançurya’da yapabilirdi. Yapmadı ve dersini Somme’da, kanla aldı. Her yeni silahın muharebe alanını nasıl değiştireceğini tartışırken, sorulması gereken soru hep aynı kalıyor: Silahı envantere almak kolaydır; onu anlamak ise çoğu zaman kanla ödenen bir öğrenme gerektirir.
