Modern Devlet ve İslami Egemenlik Anlayışı…

Modern siyaset felsefesi ve iktisadi teşkilatlanma tartışmalarında devlet, meşruiyetini anayasal metinler, kamu hukuku normları ve demokratik temsil mekanizmaları üzerinden kuran tarafsız bir düzenleyici yapı olarak sunulur. Buna karşın, siyasal kurumların tarihsel dönüşümü ve güç araçlarının temerküzü incelendiğinde, modern devletin felsefi temellerinde çok daha köklü ve mutlakçı bir iktidar arzusu göze çarpmaktadır. Devlet yalnızca idari bir aygıt değil, bir ülkenin üzerine bina edildiği sistemin ve o ülke üzerindeki egemenlik imtiyazının somutlaşmış halidir. Bu çalışma, modern devlet teşekkülünün ceberut niteliğini, Katolik Kilisesi’nden devraldığı tanrısal egemenlik mirasını ve bunun karşısında İslam siyaset düşüncesinin “nisbi egemenlik” ve “Hilafet” ilkelerini analitik bir çerçevede karşılaştırmalı olarak incelemektedir.

Modern Devlet Hukuku ve Ceberut Güç Temerküzü…

Devlet kavramının felsefi özü, belirli bir coğrafya ve toplum üzerindeki hükümranlık yetkisinin tek bir merkezde toplanmasıyla doğrudan ilintilidir. Kur’an-ı Kerim’de imkânların, servetin ve gücün toplum içinde dar bir zümrenin veya tek bir merkezin elinde toplanmayıp toplum arasında adaletle dağıtılması ilkesine dikkat çekilirken, modern devlet yapısı bu gücü sistemik olarak kendi tekelinde birleştirmektedir. Gücün ve egemenliğin asli taşıyıcısı ve belirleyicisi konumunda duran ise sermayenin potansiyel gücüdür.

Siyasal iktidarın temellük mekanizması; mülk, insan, makam ve mevki gibi unsurların satın alınabilir ve denetlenebilir birer varlık haline getirilmesiyle işler. Bir yapı ne kadar çok kaynağı ve imkânı satın alma gücüne sahip olursa, o kadar geniş bir alanda hükümranlık tesis eder. Modern devlet, bürokratik ve iktisadi aygıtlarıyla bu satın alma imkânlarını kendi bünyesinde temerküz ettirerek mutlak bir otoriteye dönüştürmektedir.

İstisnai Durum ve Ceberut Yapı…

Modern devlet teorisinde sıklıkla öne çıkarılan anayasal güvenceler, insan hakları söylemleri ve hukuk devleti ilkeleri, kriz anlarında yerini devletin yalın gücüne bırakmaktadır. Modern devlet esasen “ceberut” bir nitelik arz eder. Her ne kadar görünürde anayasal sınırlar ve demokratik prosedürler bulunsa da, devlet acil ve istisnai durumlarda tüm bu hukuki müesseselerin üstüne çıkarak istediği kararı ve kararnameyi tek taraflı olarak yürürlüğe koyma yetkisini elinde tutar.

Analitik Not: Ceberut karakter, modern devletin olağanüstü koşullarda kendisini hukukun tek kaynağı ve üst otoritesi olarak konumlandırmasından kaynaklanmaktadır. Dolayısıyla anayasal ve demokratik yapılar, devletin ceberut gücünü tamamen ortadan kaldırmamakta, aksine olağan dönemlerde onu meşrulaştıran bir işlev üstlenmektedir.

Egemenliğin Tarihsel Dönüşümü: Katolik Kilisesi’nden Ulus-Devlete…

Modern devletin kurumsal yapısını ve mutlakçı iddialarını kavrayabilmek için Ortaçağ Avrupa’sındaki Katolik Kilisesi ile olan tarihsel ve felsefi hesaplaşmayı incelemek gerekir. Ortaçağ düzeninde Katolik Kilisesi, Tanrısal otoriteden hareketle kendisini yeryüzünün mutlak egemeni olarak konumlandırmıştı. Toprak mülkiyeti, iktisadi faaliyetler ve siyasi meşruiyet tamamen kilisenin iznine ve tekelciliğine bağlıydı. Sermaye sahibi bireylerin veya ticaret sınıflarının kilisenin onayı olmadan mülk edinmesi, ev veya arsa satın alabilmesi mümkün değildi.

Sermaye sahiplerinin ve gelişen burjuvazinin kilisenin bu aşırı tekelciliğine ve mülkiyet üzerindeki tanrısal vesayetine gösterdiği tepki, modern düşüncenin temelini oluşturan özgürlük, demokrasi ve laiklik kavramlarını doğurmuştur.

Laiklik ve Egemenlik Haklarının Devri…

Laiklik doktrini, tarihsel çıkış noktası itibariyle Katolik Kilisesi’nin siyaset, ekonomi, kamu yönetimi ve toplumsal yaşam üzerindeki egemenlik haklarının tamamen sıfırlanması hamlesidir. Kilise kendi ibadet alanına çekilmeye zorlanırken, kamu düzenine ve ticarete karışma yetkisi elinden alınmıştır. Ancak bu süreçte dikkat çekici olan husus, kilisenin elinden alınan mutlak egemenlik haklarının ortadan kaldırılmamış, aksine yeni teşekkül eden modern devlet tarafından bünyesine katılmış olmasıdır.

Tarihsel Dönüşüm Hattı: Katolik Kilisesi’nin Ortaçağ boyunca elinde tuttuğu Tanrısal Egemenlik ve Mülkiyet Tekeli, laiklik ve sivil tepki süreçleri sonucunda lağvedilmemiş; sekülerleştirilerek Modern Ulus-Devlet yapısına devredilmiştir.

Modern ulus-devlet, kilisenin tarihsel mutlakıyetçi yetkilerini devralarak kendisini seküler bir tanrı konumuna yükseltmiştir. Günümüzde tapu veren, ticari faaliyetleri izne bağlayan, müfredatı ve eğitim-öğretim sistemini tek taraflı belirleyen yapı doğrudan devlettir. Devlet, kilisenin mülkiyet ve düzenleme tekelini sekülerleştirerek kendi meşruiyet alanına tahvil etmiş, böylece toplumsal yaşamın her detayını belirleyen amir bir güç haline gelmiştir.

İslami Egemenlik Doktrini: “El-Mülkü Lillah vel-Hükmü Lillah” ve Nisbilik…

İslam siyaset ve hukuk felsefesi, modern devletin mutlak egemenlik iddiasını ve insan üzerindeki tanrısal tahakkümünü kökten reddeden bir teolojik-politik ilkeye dayanır. Kur’ani çerçevenin temellerini oluşturan “El-Mülkü Lillah vel-Hükmü Lillah” (Mülk de hüküm de yalnızca Allah’ındır) düsturu, yeryüzündeki tüm mülkiyet ve yasama iddialarını sınırlandırır.

Hükmün ve mülkün mutlak olarak Allah’a ait olması, hiçbir insanın veya insan yapımı kurumsal örgütlenmenin başka bir insan üzerinde mutlak tahakküm kuramayacağını ilan eder. Bu ilkeden hareketle İslam düşüncesinde siyasi iktidar da mülkiyet hakkı da asla “mutlak” olamaz; aksine zorunlu olarak “nisbi” (göreceli, kısmi ve sınırlı) bir karakter taşır.

Mülkiyette ve Otoritede Nisbilik İlkesi…

İslam hukukunda mülkiyet hakkı kişiye mutlak bir keyfilik sağlamaz. Kaynaklarda örneklendirildiği üzere, İslam düşünce tarihinde bir birey toprağa sahip olabilir; ancak bu mülkiyet mutlak değildir. Birey sahip olduğu tarlayı üç yıl boyunca üst üste boş bırakır, işlemez ve üretimde bulunmazsa, siyasi otorite o toprağı bireyin elinden alarak üretime katacak başka insanlara devretme yetkisine sahiptir. Bu hukuki uygulama, mülkiyetin toplumsal fayda ve ilahi adalet ilkeleriyle sınırlandırılmış nisbi bir hak olduğunu somut biçimde gösterir.

Kanun Koyucu Değil, İcra Edici Olarak Yasal Erk…

İslam siyasi modelinde devletin veya yöneticinin (emir/halife) kendi adına bağımsız kanun üretme yetkisi bulunmamaktadır. Yasama yetkisinin mutlak kaynağı ilahi emirlerdir. Siyasi otoritenin başındaki halife veya yöneticiler, kanunun mucidi değil, yalnızca gönderilmiş olan ilahi emirlerin uygulayıcısı ve icracısı konumundadır.

Nitekim Peygamber bile kendi şahsi arzusuyla ilahi hükümleri değiştirme veya kendi başına bağlayıcı norm koyma yetkisine sahip kılınmamıştır. İlahi kelamda, Peygamber’in kendi adına hüküm uydurması durumunda şah damarından koparılacağı yönündeki şiddetli uyarı, siyasal iktidarın ve yöneticilerin ilahi sınırlar karşısındaki mutlak acziyetini ve sadece uygulayıcı olma konumunu net bir şekilde ortaya koymaktadır.

Devletin Kutsallığı Sorunu, Güç Temerküzü ve Yozlaşma Dinamikleri…

Modern devlet anlayışında sıklıkla karşılaşılan devletin kutsallaştırılması ve devlet çıkarı adına yapılan her türlü eylemin meşru kabul edilmesi, İslam siyaset teorisi açısından kabul edilemez bir sapmadır. Çünkü Devlet bizzat veya kendinde kutsal bir yapı değildir.

Devletin kutsiyetle bağ kurabilmesi, ancak ve ancak adaleti ikame ettiği, toplumsal barışı (selam) sağladığı ve insan hak ve hukukunu koruduğu gibi varlığın da yaşama imkanlarını elinden almadığı ölçüde mümkündür. Adaletten ve barıştan sapan bir devlet yapısı, kutsiyet bağını tamamen kaybeder.

İnsan Unsuru: Takva ve Fücur Dengesi…

Devlet soyut bir varlık değil, insanlar tarafından yönetilen kurumsal bir düzenlemedir. İnsanın fıtratında ise Kur’ani ifadeyle hem “takva” (ahlaki duyarlılık ve sorumluluk) hem de “fücur” (günaha ve bozgunculuğa meyil) potansiyeli eşdeğer şekilde mevcuttur.

Siyasi erki elinde tutan insan unsuru, doğası gereği hata yapmaya, sapmaya ve gücü kötüye kullanmaya açıktır. Dolayısıyla insani bir organizasyon olan devlete yanılmazlık veya mutlaklık atfetmek, insani zaafları göz ardı etmek anlamına gelir.

Güç Temerküzü, Vahiy Sınırlaması ve Yozlaşma…

Siyasal ve iktisadi gücün tek elde toplanması (güç temerküzü), denetlenmediği ve ahlaki ilkelerle sınırlandırılmadığı takdirde bozucu ve saptırıcı bir işlev görür. Bir birey veya kurum, geniş mülk, makam, mevki ve hesap sorulamaz bir güce ulaştığında, kendi kararlarını mutlaklaştırma eğilimine girer.

Güç temerküzü vahiyle (ilahi sınırlar) ve hikmetle (sağlam ahlaki bilgi) dizginlenmediği takdirde kaçınılmaz olarak zulme, karanlığa (zulumat), cehalete ve ahlaki çöküşe sürüklenir. Bu durumun somut tezahürleri şunlardır:

Totaliterleşme ve Baskı: Gücün fıtri ve ahlaki ilkelerden koparak negatifleşmesi sonucunda adalet ortadan kalkar; istibdat, baskı ve şiddet ön plana çıkar.

Kamusal Talan ve Yozlaşma: Kamu gücünü elinde tutan yapıların ahlaki denetimden yoksun kalmasıyla halkın kaynaklarının iç edilmesi, fon rezaletleri, sistemik rüşvet ve nüfuz istismarı baş gösterir.

Gücün doğal, fıtri ve ahlaka uygun olduğu sistemlerde devlet adil olur ve barışı ikame eder. Ancak güç kontrolden çıktığında ve tanrısal bir yetki olarak algılandığında, toplumsal yıkım ve yozlaşma kaçınılmaz hale gelir.

“Olan” ile “Olması Gereken” Arasındaki Uçurum ve Sonuç…

Günümüz dünyasında siyasal pratikler ile ideal siyaset teorileri arasında derin bir yarık bulunmaktadır. “Olan” devlet ile “Olması gereken” devlet arasındaki niteliksel fark şu şekilde belirmektedir:

Olan Devlet (Fiili Pratik): Kendisini mutlak bir güç olarak gören, tanrıcılık oynayan, topluma yukarıdan koşullar dayatan ve kendi bekası için her türlü aracı meşru sayan mutlakçı ve sekülerleşmiş idari yapıdır. Katolik Kilisesi’nin mülkiyet ve egemenlik vesayetini yeni bir formatta sürdürmektedir.

Olması Gereken Devlet (İdeal Modeli): Kendisini mutlak bir amaç değil, adaleti ve barışı ikame etmeye yarayan “araçsal bir vekâlet zemini” olarak konumlandıran yapıdır. Halifelik müessesesinin mantığında olduğu gibi, siyasi erk peygamberin toplumsal adalet ve barış misyonuna vekillik eden düzenleyici bir aracıdan ibarettir.

İslam Dünyasının Siyasal Krizleri ve Sonuç…

İslam dünyası, son 200 yıllık tarihsel süreçte toprakları ve ülkeleri üzerindeki egemenliğini kaybetmiş olmanın getirdiği derin bir kavramsal ve pratik kriz yaşamaktadır. Günümüzde İslami egemenlik ilkesinin somut ve eksiksiz bir biçimde uygulandığı tarihsel/kurumsal bir zemin bulunmamaktadır. Bu durum, bir yandan modern devletin tanrıcı ve ceberut uygulamalarına karşı alternatifsizlik hissi yaratırken, diğer yandan İslami siyaset düşüncesinin özgün ilkelerinin yeniden keşfedilmesini zorunlu kılmaktadır.

Sonuç olarak devlet, bireylerin ve toplumun kendisi için feda edileceği kutsal bir tapınak değil; insanların adalet, barış ve güvenlik içinde bir arada yaşamasını sağlayan hukuki ve idari bir düzenleyicidir. Devletin kutsiyeti bizzat varlığından değil, yerine getirdiği adalet fonksiyonundan kaynaklanır. “El-Mülkü Lillah vel-Hükmü Lillah” ilkesi hatırda tutulduğu sürece, siyasal gücün devleşerek insanlık üzerinde tahakküm kuran ve yozlaşan bir aygıta dönüşmesi engellenebilir. Modern dünyada ihtiyaç duyulan şey, devlete yüklenen tanrısal mutlaklığın deşifre edilmesi ve devletin yeniden insanlığa hizmet eden sınırlı, nisbi ve araçsal bir vekâlet/hilafet zeminine çekilmesidir.