Modern Dünyanın Yanılgısı: Çekinmeyi Utanma ile Karıştırmak

Hangi ekrana baksanız aynı nakarat, hangi kişisel gelişim kürsüsüne yanaşsanız aynı cazgır ses: “Utanma! Utangaçlığı yen! Zincirlerini kır!”

Ekranlarda bas bas bağıran yaşam koçları, evlerimize doluşup fütursuzluğu “özgüven” diye yutturan dizi karakterleri, sosyal medyanın ışıklı sahnelerinde mahremiyetini satarak takipçi devşiren dijital şarlatanlar ve hatta kavramların ne anlama geldiğinden habersiz eğitimciler, psikologlar, uzmanlar, pedagoglar… Hepsi birleşmiş, koro halinde aynı operasyonu yürütüyor: Utanma duygusunu imha etmek!
Soran yok. Bir tek akıl sahibi çıkıp da sormuyor: Siz neyi yıktığınızın, neyi imha ettiğinizin farkında mısınız? Kimse durup şunu sormuyor: Sorun utanmakta mı yoksa çekinmek te mi?
Büyük bir kavram karmaşasının, vahim bir akıl tutulmasının ortasındayız. İnsanlığı ayakta tutan o asil kalkanı, yani “utanmayı” ellerimizle boğarken; hayatı felç eden, ruhu körelten “çekinmeyi” kendi ellerimizle besleyip büyütüyoruz. Yanlış düşmanla savaşıyor, gerçek dostumuzu sırtından bıçaklıyoruz. Oysa asıl mücadele etmemiz gereken, utanma değil, çekinmedir.

Utanmak Nedir, Biliyor muyuz?

Utanma duygusu; insanı insan kılan en muhteşem duygulardan biridir. Bireyi öz-denetim sahibi yaparak toplumsal uyumu ve ahlaki sorumluluğu olanaklı kılan en temel insani değerdir. İnsana “Burada dur” diyen iç sestir. Yüzün kızarmasıdır. Yalan söylerken içinin cız etmesi, birinin hakkını yerken boğazında düğümlenen o sıcak sızıdır. İffetin, edebin, vicdanın ve haysiyetin sessiz muhafızıdır. Utanma duygusu olan insan, duracağı yeri ve sınırlarını bilen insandır. Yüzü kızaran insanın hâlâ bir ruhu, hâlâ koruduğu bir insanlık çizgisi vardır. Bir çocuğun haksızlık yaptığında yüzünün kızarması, arkadaşının kalbini kırdığında başını öne eğmesi bir zayıflık değildir. Bu, utanma (ar/hayâ) duygusudur ve çocuğun içindeki ahlaki pusulanın çalıştığını gösterir.

Peki, Utanmayı Hayatından Söküp Atan İnsana Ne Olur?

Yalan söylerken gözü kırpılmaz. Haksızlık yaparken vicdanı sızlamaz. Toplumun ortasında her türlü rezilliği saçar da adına “marjinallik” der. Bugün bize “özgürlük” ve “özgüven” ambalajıyla satılan şey özgüven falan değil; düpedüz ahlaki duyarsızlık, katıksız bir arsızlıktır. Popüler mecralarda sürekli pompalanan “kendin ol” ve “sınırları yık” mottoları, utancı insanı kısıtlayan toksik bir duygu ilan ederek değersizleştirmektedir. Utanma duygusundan arındırılmış bir benlik tasarımı, bireyi özgürleştirmemekte; aksine onu sınırsız bir teşhirciliğin ve yüzsüzleşmenin esiri haline getirmektedir.

Medyadaki uzman etiketli popüler şahsiyetler, reyting ve tıklanma uğruna toplumsal ar duygusunu zedeleyerek bireysel arsızlığı bir tür cesaret gibi ambalajlamaktadır. Bu durum, bireyde ahlaki pusulanın yitirilmesine, vicdani otokontrolün tamamen felç olmasına ve çürüyen toplumsal dokunun hızlanmasına yol açmaktadır. Bilinçli bir nitelikten yoksun bu medya üslubu, ar ve haya kavramlarını bastırılmışlık olarak nitelendirip kuramsal derinlikten uzak bir sığlığa kurban etmektedir. Dizilerde “hırslı, arsız ve küstah” karakterler kahramanlaştırılırken, nazik ve hayâ sahibi karakterlere “ezik” damgası vuruluyor. Sonuç olarak, utanmayı kötüleme gafletine düşen bu medya dili, bireyi özgürleştirmek bir yana, onu arsızlığın ve ahlaki duyarsızlığın kucağına iten ağır bir tahribat üretmektedir.

Modern Felsefi Akımların ve Tüketim Endüstrisinin Tahribatı

Öte yandan, utanma duygusunun değersizleştirilmesi yalnızca kitle medyasının yüzeysel üslubuyla sınırlı kalmayıp; meta anlatıları yıkan postmodernizm, sınırsız hazcılığı merkeze alan hedonizm ve kimlik hatlarını belirsizleştiren radikal queer/feminist yaklaşımlar gibi modern felsefi akımlarla kuramsal bir meşruiyet kazanmıştır. Postmodernizmin evrensel ahlaki normları, ar kavramını ve otokontrol mekanizmalarını “özneyi baskılayan tarihsel kurgular” olarak ilan etmesi; sınırsız bireysel arzuyu tek meşru değer sayan hedonizmle birleştiğinde toplumsal edep ve haya sınırlarını tamamen felç etmiştir. Cinselliği, bedeni ve kimliği her türlü ahlaki, geleneksel veya biyolojik bağlamdan kopararak “akışkan bir performans” ve “sınırsız bir özgürleşme alanı” olarak kurgulayan radikal teoriler; utanma duygusunu özgürleşmenin önündeki yıkılması gereken bir barikat, ideolojik bir yapı olarak damgalama hatasına düşmüştür. Bu felsefi zemin, insanı ötekine karşı sorumlu kılan ve narsisistik savrulmaları önleyen ahlaki otokontrolü “baskılanma” zannederek soyutlamakta; neticede sınırını kaybetmiş benliği kural tanımayan bir arsızlığın kucağına itmektedir.

Felsefi düzeyde meşrulaştırılan bu sınırsızlık söylemi; porno endüstrisi, moda-reklam sektörü ve popüler kültür-sanat camiasının kapitalist çarkları arasında devasa bir pazarlama stratejisine dönüştürülmüştür. Mahremiyeti ve ar duygusunu doğrudan meta değerini düşüren bir “engel” olarak gören pornografi endüstrisi, insanın en mahrem alanlarını sergileyerek teşhirciliği ve mahrem olanın metalaşmasını sıradanlaştırmıştır.

Benzer şekilde moda ve reklam sektörü, tüketimi kışkırtmak adına bedeni sürekli teşhir edilen bir vitrin haline getirmiş; “utanmamayı” ve sınırsızca sergilenmeyi cesaret, modernlik ve özgüven ambalajıyla kitlelere sunmuştur. Kültür-sanat dünyasının bir kesimi ise tabuları yıkmak ve marjinalleşmek adına ar sınırlarını zedeleyen görsel dili “sanatsal özgürlük” kılıfıyla estetikleştirmiştir. Sonuç olarak, kapitalist tüketim endüstrisi ve onun estetik aygıtları, insanın içsel pusulası olan utanma duygusunu tüketim arzularının önünde bir pürüz olarak görüp tasfiye etmiş; bireyi sürekli görünmek, sergilenmek ve tüketilmek zorunda kalan yüzeysel bir nesneye indirgemiştir.

“Benim Bedenim Benim Kararım” Yaklaşımı Bireyi Koruyor mu?

Bireysel özerklik ve bedensel haklar söyleminin temel sloganı haline gelen “benim bedenim benim kararım” yaklaşımı, ahlaki ve toplumsal sorumluluk bağından koparıldığında utanma duygusunun zayıflamasına ve mahremiyet algısının erimesine doğrudan zemin hazırlamıştır. Beden üzerindeki mülkiyet ve tasarruf hakkını hiçbir etik, ailevi veya toplumsal değere karşı sorumlu tutmayan bu bireyci retorik; bedeni mahrem bir erdem alanı olmaktan çıkarıp sınırsızca sergilenen ve tüketilen bir nesneye dönüştürmüştür. Mahremiyet sınırlarının bu şekilde flulaşması, toplumsal alanda teşhirciliği cesaretlendirirken; bireyin eşine, ailesine ve ötekine karşı taşıdığı sadakat yükümlülüğünü zayıflatmış, aldatma ve gayrimeşru ilişkilerin (zina) normalleştiği bir ahlaki aşınmaya yol açmıştır. Bedenini ve arzularını her türlü aşkın, ailevi ve toplumsal bağdan muaf tutan bu yaklaşım, özgürleşme adı altında bireyi kendi bencil arzularının kölesi kılmakta; nihayetinde sadakat, güven ve edep üzerine kurulu toplumsal dokunun hızla çözülmesine neden olmaktadır.

Mücadele Edilmesi Gereken Asıl Canavar: Çekinmek!

Ama ne hikmetse, ekran başındaki o akıl hocaları asıl mücadele edilmesi gereken canavarı körüklemeye devam ediyor: Çekinmeyi!

Çekinmek erdem değildir; varoluşsal bir korkudur. Çekingenlik ise, özünde bir “sosyal öngörü” ve buna bağlı gelişen bir savunma mekanizmasıdır. Birey, henüz gerçekleşmemiş bir eylemin sonucunda maruz kalabileceği değerlendirmeden (yargılanma, dışlanma, eleştirilme) korktuğu için geri çekilir. Yani çekingenlik geleceğe dönüktür; bir potansiyel tehlikeden kaçınma eylemidir. Çekinme; insanın potansiyelini zincirleyen bir fren mekanizmasıdır. Soru sormaktan, hata yapmaktan, denemekten korkmak; işte bu, öğrenmeyi, üretmeyi ve başarıyı baltalar. Çekingen bir çocuk, sınıfın en parlak fikirlerini bilse de içinde tutar. Çekingen bir ergen, hayallerini gerçekleştirmek için ilk adımı atamaz. Öğretmenin “Kim cevap verecek?” sorusu karşısında parmak kaldırmayan öğrenci, çekinmektedir. “Ya yanlış yaparsam?”, “Ya beğenmezlerse?”, “Ya rezil olursam?” korkusu onun ruhunu felç eder.

Bakın etrafınıza, ortaya nasıl hazin, nasıl trajikomik bir tablo çıktı: Kameraların karşısına geçip her türlü mahremini, bedenini, aile sırrını sergilemekten, milyonların önünde soyunup dökülmekten utanmayan; ama sınıfta veya bir toplantıda çıkıp iki kelam fikir beyan etmekten çekinen bir nesil yetiştirdik!
Çocuğumuz bir hata yaptığında onu herkesin önünde mahcup edip utanma duygusunu zedeliyor, onu pişkinliğe itiyoruz. Öte yandan, yeni bir şey denediğinde “Aman dikkat et, rezil olursun” diyerek çekinme duygusunu körüklüyoruz.

Popüler kültür ve medya söylemleri ise kişisel gelişim retorikleriyle (“kendin ol”, “sınır tanıma”, “utanma”) bu koruyucu duvarı yıkmayı hedefler. Utanma duygusu; geleneksel, baskıcı ve gelişimi engelleyen “toksik” bir yapı olarak damgalanır. Bireyin ahlaki pusulasını ve ötekine karşı sorumluluk hissini sağlayan bu sağlıklı erdem sökülüp atıldığında, geriye sınırsız bir teşhircilik ve narsisistik sergileme arzusu kalır. Sosyal medya ve diziler, bu kavram karmaşasını zirveye taşıyor. “Utanmak, artık çağ dışı!” sloganıyla, her türlü sınır aşımı normalleştiriliyor. Mahremiyetin yok edilmesi, arsızlığın cesaretle karıştırılması, gençlere “her şeyi paylaş, her şeyi yap” mesajı veriliyor. Böylece utanma duygusu alay konusu haline getiriliyor. Oysa ekranda gördüğümüz o rahatlık, çoğu zaman sahici bir özgüven değil, ahlaki duyarsızlıktır. Dizilerin ve sosyal medyanın bize dayattığı utanma duygusunu öldüren “teşhircilik” ve “fütursuzluk”, aslında bizi daha özgüvenli yapmıyor; sadece arsız birer çıplak bireyler haline getiriyor.

Utanma duygusunu kaybetmiş bir genç, itibarını, saygınlığını, öz değerini de kaybetmeye mahkûmdur. Bazı anne-babalar, çocuklarının “utangaçlığını” eleştirirken, aslında onların sahip olduğu en değerli ahlaki özelliğini hedef alıyorlar. Ne büyük bir hata! Keşke farkına varabilseler.
“Utanma!” derken, aslında çocuğun ahlaki sınırlarını yıkıyoruz. Sosyal medya ve popüler diziler, bu yıkımın baş aktörleri. Utanmayan kahramanlar, her türlü özelini paylaşan, sınır tanımayan ilişkiler kuran karakterler, yeni nesillere utanmanın modası geçmiş bir duygu olduğunu fısıldıyor.

Evlatlarımıza Ne Öğreteceğiz?

Eğitimciler, anne-babalar, ekranlardaki sahte akıl hocaları…
Kavramları yerli yerine oturtma vakti geldi de geçiyor.
Bir çocuğun haksızlık karşısında sesi titriyorsa, hakkını aramaktan korkuyorsa ona “Bu çekinmektir, bir korkudur; bas üstüne, yen o korkuyu!” diyebilmeliyiz. Hata yapmaktan, soru sormaktan, denemekten ve yenilmekten çekinmemeyi öğreteceğiz.
Başarılı olmanın yolu utanmayı terk etmekten değil, çekinme duygusunun yarattığı o görünmez duvarları yıkmaktan geçer. Ama başkasının hakkına girmekten, yalandan, teşhircilikten, kalp kırmaktan içine bir sızı oturuyorsa “İşte bu vicdanındır, ardır, hayâdır; ona sıkı sıkı sarıl, sakın kaybetme!” diye yol göstereceğiz.
Çekingenlik, aslında içimizdeki o korunmaya muhtaç çocuğun yardım çığlığıdır. Onu susturmak yerine, elinden tutup dünyaya güvenebileceğini göstermeliyiz. Çocuklarımıza çekingenliğini yenmeyi öğretmeliyiz. “Hata yapmaktan korkma, soru sor, öğren!” demeliyiz. “Fikrini söyle, çekinme, yanlış olsa da biz seni dinleriz, seni yargılamayız” diyebilmeliyiz.
Ama aynı zamanda, “Bazı şeyler vardır ki, yapılmaz; çünkü uymamız gereken kurallar var, değerler var, insanız” diyerek utanma duygusunu da korumalıyız.
Çekinmeyi yenen insan, ertesi gün başarıyı bir şekilde yakalar. Ama yitirilen bir hayâ, bir ar, bir utanma duygusu bir daha asla aynı saflıkla geri gelmez.

Son söz
Utanma, insanın ahlaki pusulasıdır. Yüz kızartıcı bir söz söylemekten, haksız bir kazançtan, yalan söylemekten, tembellikten, teşhircilikten, iffetsiz bir davranıştan alıkoyan ince bir kalkandır. Utanma, bizi insan kılan en değerli duygulardan biridir.
Onu zayıflatmak, kişiyi değil, toplumu çökertir. Utanma duygusunu yitirmiş bir insanı düşünün: Vicdan muhasebesi yapmaz, kötülük yapmaktan çekinmez, itibar kaybından korkmaz, her türlü suçu rahatça işler. Bu duyguyu zayıflatan ilk hata, onu “eziklik, zayıflık, çekingenlik” olarak kodlamaktır.
Gelin, bu kavramları yerli yerine oturtalım.
Utanma korunması gereken asil bir değerdir. Çekinme ise aşılması gereken bir engel.
Utanma kalkanımızdır, çekinme ise esaret zincirimizdir. Biri bizi kötülükten, diğeri başarıdan alıkoyar. Bu ayrımı yapamadığımız sürece, ne gerçek başarıyı ne de gerçek erdemi yakalayabiliriz.
Evlatlarımıza hata yapmaktan, soru sormaktan, denemekten ve yenilmekten çekinmemeyi öğretelim. Ama aynı zamanda haksızlıktan, kalp kırmaktan, yalandan, teşhircilikten ve iffetsizlikten uzak durmayı sağlayan utanma duygusunun dünyanın en değerli erdemi olduğunu hatırlatalım. Dizilerdeki sınır tanımayan “cool” karakterler yerine, haysiyetli, sözünün eri, vakar sahibi insanların hikâyelerini anlatmalıyız.
Utanma duygusu olmayan bir çocuk, bir genç ileride her şeyi yapabilir ama hiçbir ahlaki ve etik sınırı olmaz. Utanmayan birey tehlikelidir. başarısız olmaktan çekinmeyen ama yanlış yapmaktan ve yüz kızartıcı bir suç işlemekten utanan bir nesil yetiştirmeliyiz. Çekinmeyi yenen çocuk başarıyı yakalar; utanma duygusunu koruyan çocuk ise “insan” kalır. Utanma, insanı insan yapan kalkandır. Çekinme ise ruhu prangalayan bir zincir.

Bir toplum nerede çürümeye başlar bilir misiniz?
Çekinenlerin korkusuyla değil, utanmazların fütursuzluğuyla çürür bir toplum! Çekinmeyi aşamayan geleceğini kaybeder; utanmayı kaybeden ise insanlığını kaybeder!
Utanmak, asil bir duygu ve önemli bir değerdir. Bu duyguyu koruyalım, bu değeri güçlendirelim.