Komşuya ayna tutarken kendimizi görmek

Gül Atmaca

Komşumuz İran’da gelecek hafta yani 18 Haziran’da Cumhurbaşkanlığı seçimi var. “Ne var ki bunda biz her gün seçim konuşuyoruz” dediğinizi duyar üzereyim. Gerçek fakat ben de zati İran’daki seçimlerde yeni adaylar kim, kimin bahtı var onu yazmayacağım. Bilakis, portresini çizmeye çalıştığım kişi eski bir Cumhurbaşkanı olan Mahmud Ahmedinejad.

İran İslam İhtilali’ne Liderlik yapan Humeyni’nin çömezlerinden birisi olan; valilik, Tahran Belediye Başkanlığı ve nihayetinde iki defa Cumhurbaşkanlığı koltuğuna oturan Ahmedinejad’ın birkaç yıldır iktidardaki Ayetullahlar ile ortası bozuk. O denli ki Mayıs ayında üçüncü defa yaptığı adaylık başvurusu, Anayasayı Koruyucular Kurulu tarafından veto edildi.

Neden sorusuna karşılık vermek için biraz geriye gidelim:

Mahmud Ahmedinejad, 1956’da Tahran’a iki saatlik uzaklıktaki Aradan’da, yedi çocuklu bir ailenin dördüncü çocuğu olarak dünyaya geldi. Koyu muhafazakâr bir aileden geliyordu. Daha sonra Tahran’a göç ettiler. Ahmedinejad 1976’da dereceyle üniversiteye girdi ve mühendislik eğitim almaya başladı. İslam İhtilali’ne giden yolda (1978-1979) Şah’a karşı şovlar düzenleyen öğrenci önderlerinden birisiydi. İhtilalden sonra rejimin bekçiliğini yapmak üzere kurulan fakat vakitle ticari ve siyasi alanda bir deve dönüşecek olan İhtilal Muhafızları’na katıldı.

Ahmedinejad’ın üniversitedeki akademik hayatı birinci olarak valilik misyonuyla bölündü. Kurulmasına ön ayak olduğu İran İnşaatçılar İttifakının (Abadgaran) da dayanağıyla 2003’te Tahran Belediye Lideri seçildi. Ahmedinejad çıtayı yükseltip 2005’te cumhurbaşkanlığına aday olduğunda, Belediye Başkanlığına karşın kimi çevreler tarafından hiç tanınmıyordu. Rakibi ise kurt siyasetçi Ali Ekber Haşimi Rafsancani’ydi. Reformcular, Ölçülü kanadın temsilcisi Cumhurbaşkanı Hatemi’nin yarım kalan ıslahat sürecini Rafsancani’nin devam ettireceğine inanıyordu. Üstelik Rafsancani, hem ABD ile bağların uygunlaştırılması için tekliflere açık olduğu iletisi veriyor hem de sistemin nasıl çalıştığını düzgün biliyordu. Pekala, Rafsancani üzere daha evvel Cumhurbaşkanlığı yapmış (1989-1997) güçlü bir aday dururken Ahmedinejad nasıl seçildi?

Ahmedinejad selefi Hatemi ile…

Şehadet ve yoksulluk teması

Ahmedinejad, 2005’teki Cumhurbaşkanlığı seçimleri için hazırlanan son derece amatör bir görüntüde, İslam İhtilali’nin istekli milisleri Besiçleri gerisine almıştı. İran-Irak Savaşı’nda (1980-1988) şehit olan on binlerce insan yani “şehadet” Ahmedinejad’ın propagandasının lakin temalarından birisiydi. Örneğin, belediye başkanlığı sırasındaki tartışmalı tekliflerinden birisi de İran-Irak Savaşı şehitlerinin kemiklerini başşehrin en işlek yerlerine taşımaktı!

Ahmedinejad, cumhurbaşkanlığı için propaganda yaptığı periyotta, kameralar masa ya da sandalyesi olmayan; ucuz halılar ve minderlerle kaplı meskenini gösteriyorlardı. Rakibi Rafsancani ise oldum muhtemel lüks bir hayat sürüyordu.

Ahmedinejad, kırsala ve kent fakirlerine yönelik söylemlerinde, bugüne kadar hak edip de alamadıklarını vaat ediyordu. Ancak kast ettiği Batı tipi toplumsal demokrasi değildi. Batının tesirlerinden arındırılmış bir İslami idare hayali vardı. Fakirlere besin yardımı programları da icraatlarını tamamlayan bir öge oldu.

Ahmedinejad fakir oylarını aldı

Ahmedinejad giysisi, hali ve hayat şartlarıyla kırsala ve kentin fakirlerine “ben de sizdenim” iletisi veriyordu. Onların anlayacağı lisandan konuşuyordu. Üzerinde daima tıpkı beyaz mont vardı. (Eski İran Cumhurbaşkanı vazifedeki son yılında herkesi şaşırtarak düzgün kumaştan kadro elbise giymeye başladı!)

Ahmedinejad, Belediye Lideri iken başşehrin en önde gelen gazetesi Hemşeri’nin yöneticiliğini ele geçirmiş, gazeteyi siyasi programının odak noktalarından biri haline getirmişti.

“İki yetmez, daha çok çocuk”

Ahmedinejad, 2005’te cumhurbaşkanlığına birinci kere seçildikten sonra yeni evli çiftlerin iş ve konut edinebilmeleri için 1.3 milyar dolarlık “İmam İstek Aşk Fonu”nu yürürlüğe koymuştu. Fon, petrol gelirinden besleniyordu. Enflasyon süratle tırmanırken, işsizlik rakkamları doruk yapmışken ve de petrol kaynakları seçimlerde oy uğruna çarçur edilirken, Ahmedinejad beklenmedik çıkışlarından birisini daha yaptı. Daha fazla çocuk yapılması için İran’daki mevcut nüfus planlaması programından vazgeçilmesi davetinde bulundu. “Ben ‘iki çocuk kâfi denmesine karşıyım. Ülkemiz bundan daha fazla çocuğu yetiştirecek kapasiteye sahiptir. Hatta 120 milyon insanı barındırabilir.” (İran’ın o vakit ki nüfusu 70 milyon!)

Meğer İran 2006 yılının sonuna gelindiğinde, doğum denetim programını en başarılı uygulayan ülkeler ortasında yer alıyordu. Ahmedinejad, bu başarılı programı değiştirmeye kalkınca muhafazakâr çevrelerden bile karşı çıkanlar oldu. Meclis’te bulunan muhafazakâr bir bayan milletvekili Cumhurbaşkanı’nın latife yaptığını ve söylediklerinin kendi şahsi niyetleri olduğunu söyleme gereksinimi duydu.

Reformcu İtimad-ı Ulusal gazetesi, Ahmedinejad’ın kelamlarının insanı şaşkınlığa düşürdüğünü yazarak, “Öyle görünüyor ki Cumhurbaşkanı tuhaf açıklamalarla manşetleri daima meşgul etmek istiyor” diye yorumda bulundu. Bu tartışmalı ve bilim dışı sözlerin faturasını İran halkının ödeyeceği hatırlatıldı.

Al gülüm ver gülüm

Ahmedinejad mesleğinin birinci yıllarından itibaren kendisine ileride dayanak olacağını düşündüğü kişi ve kurumlara kesenin ağzını açmış onlara çeşitli jestler yapmıştı. Örneğin, Tahran belediye başkanlığı sırasında, projelerin birçoklarını İhtilal Muhafızları’na vererek bu kurumun askeri-endüstriyel bir dev haline gelmesine şuurlu olarak katkıda bulunmuştur. İhtilal Muhafızları da, Ahmedinejad’ın Belediye Başkanlığı sırasında, yalnızca fiziki imkanları değil bütçeden fonları Ahmedinejad’ın hizmetine sunmuştu.

İhtilal Muhafızları ile bu sıkı alaka Ahmedinejad’ın cumhurbaşkanlığı sırasında da sürmüş; Muhafızlar özelleştirme furyasının kaymağını yiyerek ulusal iktisattaki rollerini perçinlemişlerdir. Ahmedinejad, cumhurbaşkanlığı koltuğuna oturduğu birinci aylarda milyar dolarlık projeleri ihale kurallarını “by-pass” ederek İhtilal Muhafızları’na verdi. Bu projeler ortasında, kilometrelerce uzanan doğalgaz çizgisi inşası, hudut ötesine de taşan doğalgaz alanlarının açılması, Tahran metrosunun iki çizgisinin inşası da bulunuyordu.

Ahmedinejad’ın Cumhurbaşkanlığıyla kırsalda ya da kentlerin fakir mahallelerinde yaşayan ve uzun müddettir kenara itilmiş olan muhafazakârların sahneye çıkmasına fırsat verileceği düşünülüyordu. Ahmedinejad’ı destekleyenler, “İran-Irak Savaşı’nda kendilerinin savaştığını, şehitlerin onlardan olduğunu söyleyip iktidarın kendi hakları olduğunu” sav ediyorlardı.

Ahmedinejad’ın cumhurbaşkanı olmasının perde ardında en üst seviyedeki siyasi hesaplar da vardı elbette. Öncelikle Dini Önder Ali Hamaney, Rafsancani üzere kurt bir siyasetçiyle kıyaslandığında Ahmedinejad’ın “daha kolay yönetim edilir” olduğunu düşündü. Hamaney’in Rafsancani’ye özel bir toplantıda “aday olma” dediği yazıyor. Muhafazakârlar, Hatemi’nin sekiz yıllık idaresinin akabinde bir daha reformculara baht vermemeye, reformcular ise en azından yarım kalan ıslahat sürecini yeni reformcu bir adayla devam ettirmeye kararlıydılar. 2005 seçimleri bu açıdan kritikti.

Lakin varsayımların bilakis reformcuların adayı Rafsancani değil Ahmedinejad cumhurbaşkanı oldu! 17 Haziran 2005 günü Cumhurbaşkanlığı seçimlerinin sonuçları açıklanırken değişik olaylar yaşandı. Altı milyon oy, evet yanlış duymadınız altı milyon dev ekranda bir an göründü, sonra yok oldu sonra yine ortaya çıktı. Ve işte bu bir görünüp bir kaybolan oylar seçimlerin mukadderatını belirledi.

Dini Önder Hamaney, 2009’daki seçimlerde Ahmedinejad’a dayanağını tekrarladı. Fakat Ahmedinejad’ın ikinci kere oturduğu cumhurbaşkanlığı koltuğunda vazife mühleti bitmeden ikilinin ortasına kara kedi girdi. Ahmedinejad 2005 yılında toplumsal adalet ve petrol satışlarından gelirlerin bütün İranlılar ortasında dağılımını öngören sloganlar ile iktidara gelmişti. Fakat, Batı ile nükleer müzakereleri etkisiz hale getiren dış siyaseti yüzünden yaptırımlar arttı ve ağırlaştı. Bunun içerideki bir yansıması yüzde 40’ları aşan enflasyon, milyonlarca işsiz, daima artan besin fiyatları oldu. İran’da son sekiz yılda üretim ve ihracat hacmi azaldı. O denli ki, Ahmedinejad’ın isminden cumhurbaşkanlığı koltuğuna oturan Hasan Manevî, İran iktisadının son iki yılda 1980’li yıllardaki İran-Irak savaşından bu yana bu kadar küçüldüğünü açıklamıştı. Yani, Ahmedinejad’ın “halefine” bıraktığı iktisat derin bir kriz içindeydi

Ahmedinejad, Cumhurbaşkanıyken Mayıs 2013’te yani daha vazife müddetinin bitmesi beklenmeden İhtilal Muhafızları İstihbarat Ünitesi Lideri, Hamaney’in istihbarat ünitesi Lideri, Hamaney’in oğlu Mücteba Hamaney ve bir başsavcı tarafından yedi saat sorgulandı. Cumhurbaşkanlığı biter bitmez söze çağrıldı (Haziran 2013). Ahmedinejad hakkında hem belediye başkanlığı sırasında hem de cumhurbaşkanlığı sırasında yaptığı harcamalardan ötürü da yolsuzluk savları da gündemi daima meşgul etti.

“Ahmedinejad: The Secret History of Iran’s Radical Leader “,Kasra Naji, London, New York: I.B Tauris, 2008.

Kaynak: T24