Etiyopya’nın Tigray bölgesinde halk nasıl ‘insan eliyle’ açlığa sürüklendi?

Tigray bölesinde kıtlık yaşanıyor.” Bu kelamlar, dünyanın insani yardımdan sorumlu en üst seviye yetkilisi, Birleşmiş Milletler BM) Acil Durum Yardımı Koordinatörü Mark Lowcock’a ilişkin. Lowcock, Etiyopya’nın kuzeyindeki duruma dair Perşembe günü “kıtlık” sözünü kullandı.

G7 tepesinde yapılan bu açıklama, BM dayanaklı Entegre Besin Güvenliği Evre Sınıflandırılması’nın (IPC) krize yönelik değerlendirmesine dayandırıldı. IPC’nin açlık ve kıtlık incelemesi yaptığı raporuna nazaran, Tigray bölgesinde yaklaşık 353.000 kişi “felaket” olarak isimlendirilen 5. düzeye ulaştı, 1 milyon 769 bin kişi de “acil durum” olarak isimlendirilen 4. düzeyde.

Aslında bu “kıtlık” sözünün teknik olarak lisana getirilme biçimi. IPC siyasi hassasiyetlerden ötürü bu kelimeyi kullanmadı. Etiyopya hükümeti buna itiraz ederdi.

Bu sayıların gerisinde çok yırtıcı bir insanlık trajedisi yaşanıyor. Açlık nedeniyle çok sayıda kişinin hayatını kaybetmesi artık kaçınılmaz görülüyor. Hatta artık açlığın yaşandığı bile söylenebilir.

Tigray bölgesinde yaşayanlar kırsal köylerde sabah bulunan cesetlerin akşama kadar çürümeye bırakıldığını anlatıyor.

Askerler tarafından kaçırılıp seks kölesi olarak tutulan, hastanelerde ve inançlı meskenlerde muhafazaya alınan bayanlar, yanlarından zorla ayrılıp koparılan çocukları için endişeleniyor, yokluklarında açlık yaşamalarından kaygılanıyor.

AFP Tigray bölgesindeki savaş Kasım’da başladı.

Açlık vefatın zalim nedenlerinden biridir. Kâfi besini alamayan beden, güç üretebilmek için kendi organlarını tüketmeye başlar.

Açlığa birinci yenik düşenler de çocuklardır. Açlık ve kıtlıktan ölenlerin üçte ikisi genelde çocuklar olur. Tigray bölgesiyle ilgili açıklanan sayılara bakıldığında ölenlerin 300 bininin çocuk olduğunu söylemek gerçekçi bir kıymetlendirme oluyor.

Bu sayılar gerçek bilgilerin de altında kalıyor olabilir. Araştırma grupları daha uzak, kırsal bölgelere ulaşamadı ve değerlendirmelerini sonlu bilgilerle yaptı.

Belçika’daki Ghent Üniversitesi araştırmacılarının yayımladığı Tigray İnsani Atlas bilgilerine nazaran Tigray bölgesindeki altı milyon bireyden:

• Sadece üçte biri Etiyopya hükümetinin denetimindeki bölgelerde yaşıyor
• Üçte biri Eritre ordusunun işgal ettiği bölgelerde yaşıyor. Eritre ordusu Etiyopya ordusunun müttefiki ancak insani yardım kuruluşlarıyla işbirliği yapmıyor
• 1,5 milyonu Tigray bölgesindeki isyancıların denetimindeki kırsal bölgelerde yaşıyor. İnsani yardım kuruluşları bu bölgelere giremiyor ve bölgedeki cep telefonu şebekelerinin irtibatları kesik.

Hükümet, bu bölgeyi denetim edenlerin “Tigray isyancılarının kalıntıları” olduğunu söylüyor ve yakında bölgenin denetiminin büsbütün hükümete geçeceği kelamını veriyor.

BM, durumun daha da kötüleşeceğini öngörüyor fakat artık asıl soru: Durum daha ne kadar berbatlaşabilir? Ne vakte kadar bu türlü devam edebilir?

Getty Images

IPC raporunda “Bu rapor Etiyopya hükümeti tarafından tasdik edilmemiştir” tabiri yer alıyor.

Bu bir ihtardır.

Gece karanlığında tarlalarını sürüyorlar

Etiyopyalı yetkililer muhtemelen “kıtlık” ikazına karşı çıkacak ve buna münasebet olarak da teknik sözleri gösterecekler. Bu münasebete nazaran “felaket” şartları Tigray bölgesinin farklı yerleşimlerine yayılmış olabilir ancak hiçbir yerleşimde, ‘5. seviyedeki’ açlık ve kıtlık ilan edilmesi için eşik olarak görülen %20 oranına ulaşılmadı.

Görüşmelerde USAid yöneticisi Samantha Power, “Etiyopya hükümetinin durumun üstünü örtme uğraşında olduğunu” söyledi.

İnsani yardım çalışanları Tigray bölgesindeki yaz yağmurlarının da başlamasıyla toprağı işlemeye başlaması gereken çiftçilerin şimdi takım biçmeye başlayamamalarını dert verici buluyor.

Geçen seneye kadar bölgede birtakım tarım projeleri yürüten Belçika’nın Ghent Üniversitesi’nden araştırmacılar birtakım çiftlik alanlarının kâfi tohum, tarlayı sürmek için kâfi sayıda öküz yahut gübre olmaması nedeniyle terkedildiğini söylüyor.

Daha da berbatı askerler bölgedeki köylüleri tehdit ediyor:

“Tarlayı sürmeyeceksiniz, hasat kaldırmayacaksınız, şayet yeltenirseniz sizi cezalandırırız.”

Çiftçiler öküzlerini gece yarısı uyandırıp karanlıkta tarlaları sürmeye gidiyor ve şafak vakti dönüyor. Bir küme da etrafı kolaçan edip yağmacı askerlere karşı çiftçileri uyarıyor.

Bu yılın sonunda hasat olmazsa Tigray bölgesi halkı yardıma muhtaç hale gelecek, ya da açlık yaşayacak.

AFP

Bu insan eliyle açlığa sürüklenmek demek. Kuraklık yok, geçen sene yaşanan çekirge istilası sona erdi.

Bölge yedi ay evvel, o vakitler Tigray’da iktidardaki parti olan Tigray Halk Kurtuluş Cephesi (TPLF) ile Başbakan Abiy Ahmed liderliğindeki federal hükümet ortasında çatışmalar başlamadan evvel “gıda güvenliğinde sınırda” kategorisine çekilmişti.

Çalınan besin yardımları

Savaş hizmetleri de sekteye uğrattı. Bankalar kapandı ve hükümetin en büyük acil yardım hizmeti olan “üretici güvenlik ağı programı” durduruldu.

Tigray bölgesinin en verimli olan bölgeleri komşu Amhara bölgesine bağlı güçlerin denetiminde. Bu da Tigray halkını kendi tarlalarından yoksun bırakıyor ve en büyük istihdam fırsatlarından olan dönemlik personellik faaliyetlerini de engelliyor.

Çatışmalara dahil olan Eritre güçleri, Etiyopya ordusuyla birlikte geniş çaplı yağmalamalar yapmakla, mahsulleri yakmakla, sıhhat tesislerini tahrip etmekle ve çiftçilerin kendi tarlalarını sürmelerini mahzur olmakla suçlandılar.

BM, yaklaşık 22 bin 000 tecavüz mağdurunun takviyeye gereksinimleri olduğunu söylüyor. Cinsel şiddet korkusu nedeniyle bayanlar ve genç kızlar saklanmaya zorlanıyor ve yiyecek aramaya çıkamıyor.

İnsani yardım kuruluşları hem güvenlik problemleri hem de Etiyopya hükümetinin öne sürdüğü bir dizi bürokratik pürüz nedeniyle krize tahlil bulmakta yavaş kalıyor. Bu çapta bir yardım faaliyetinin yürütülebilmesi için çalışanların irtibat ekipmanlarına gereksinimleri var.

BM resmi açıklamasında yardım dağıtımının 2,8 milyon bireye ulaştığını tez ediyor. Özel görüşmelerde ise insani yardım çalışanları bunun fazla optimist bir varsayım olduğu görüşünü lisana getiriyor.

Getty Images

Birçokları bir aileye 10 gün yetecek 30 kg’lık un dağıtımından faydalandı, daha şanslı olanlar iki parti yardım aldı.

Yardım dolu kamyonların askerler tarafından çalındığına dair haberler de geliyor. Kimi köylüler yardım dağıtımından çabucak sonra Eritre askerlerinin geldiğini ve yemeklerini aldığını söylüyor.

Kimi bağımsız kaynakların iddialarına nazaran 5,2 milyon şahıstan sadece %13’ü yardıma muhtaç.

İnsani yardım çalışanları da çatışmalarda ölüyor. En son mevt olayı 28 Mayıs’ta yaşandı. Etiyopya ordusu insani yardım çalışanlarının kırsal kısımlara seyahat etmesini engelliyor ve çalışanları isyancılara yardım etmekle suçluyor.

Lokal yetkililer çatışmalara dahil bütün tarafların yardımları yağmaladığını öne sürüyor. BM raporlarına nazaran ise geçen ay yaşanan “129 şiddet olayının sorumlusu yardımları yağmalayan Etiyopya ve Eritre orduları ile milisler”, sırf bir olayın sorumlusu “kendilerine Tigray Savunma Güçleri diyen isyancılar.”

Perşembe günkü tepede Power, tecrübeli yardım çalışanlarıyla yaptığı görüşmeleri şöyle özetledi:

“Şu ana kadar tanıklık ettikleri en makûs insanlık krizi.” Bu, bağışçı ülkelerin de ortak kanısı.

Ateşkes daveti

Bu trajediyi hafifletmek için de ne yapılması gerektiği konusunda da fikir birliği var lakin önüne geçmek için artık çok geç.

Getty Images

Aksiyon planının birinci sırasında, Norveç Mülteci Kurulu Lideri Jan Egeland’ın yaptığı “kıtlığın engellenmesi için ateşkes” daveti var.

Buna, karşılıklı savaş halinin sona ermesi, tecavüz dahil şiddet riski altındaki sivillerin korunması ve insani yardım erişimi önündeki mahzurların kaldırılması da dahil.

Hiçbir şey o kadar kolay değil. Geçen hafta Etiyopya hükümeti sözcüsü askeri operasyonların zafer getireceği konusunda ısrarcı bir hal sergiledi ve ateşkesi reddetti.

ABD’nin Eritre’nin çekilmesi davetine karşılılık Eritre Dışişleri Bakanlığı da Biden hükümetini “çatışmaları ve istikrarsızlığı körüklemekle” suçladı.

Tigray Halk Kurtuluş Cephesi Salı günü yardımları memnuniyetle karşıladı ve dağıtımına yardım etmeye hazır olduklarını söyledi lakin ateşkesten hiç bahsetmedi.

‘Mezar taşları saymayı beklemeyin’

İnsani yardım kuruluşları çatışma bölgelerinde faaliyet gösterebilmek için çeşitli yollar geliştirdi fakat tarafların işbirliğine muhtaçlıkları var.

Bunun gerçekleşeceğine dair de bir işaret yok. Etiyopya hükümeti isyancıların “terörist” olduğunu, hayat kurtarma operasyonları dahil isyancılarla hiçbir işbirliğine gitmeyeceklerini söylüyor.

AFP

Tigray bölgesinde insani yardım faaliyetleri var ancak hakikaten fark yaratacak sürate sahip değiller.

Dünya Besin Programı’nın bütün bölgede sırf iki büyük dağıtım tesisi var. Savaş öncesi var olan yardım altyapısı da büyük oranda tahrip edilmiş durumda.

Ayrıyeten daha fazla kaynağa muhtaçlık var. ABD ek 181 milyon dolar yardımda bulunacaklarını açıkladı ve öteki bağışçıların da adım atmasını umduklarını söyledi.

Savaşın dalgaları yayıldıkça ve ülke genelinde makro-ekonomik problemler derinleştikçe geçim problemi da artıyor ve yoksulluk yaşanıyor. Bu da komşu bölgeler Amhara ve Afar’ı da etkiliyor ve besin güvenliği süratle kötüleşiyor. Sudan’da besin gereksiniminin arttığına dair ikazlar geliyor.

BM Güvenlik Kurulu’nun harekete geçmemesi dikkat alımlı. BM’nin silahlı çatışmalar ve açlıkla ilgili 2417 numaralı kararı üç yıl evvel tam da bu tip krizler düşünülerek onaylandı.

Savaşın çıkmasından yedi ay sonra BM Güvenlik Kurulu’nda, artık dünyanın en önemli insani krizi olarak görülen duruma ait tek bir oturum bile düzenlenmedi.

BM’nin 2417 numaralı kararı insani yardım faaliyetlerine mani olan bireyler ve kurumlara yaptırım uygulanmasını öngörüyor ve açlığın bir silah olarak kullanılmasının savaş kabahati sayılabileceği ihtarında bulunuyor.

G7 doruğunda başkanların Etiyopya’ya ve Eritre’ye derhal insani yardım taleplerine uyumlu davranmaları konusunda baskı yapmaları bekleniyor.

ABD’nin özel temsilcisi Jeff Feldman, Tigray bölgesinde ‘insan eliyle gelen açlık krizine’ karşı “Mezar taşlarını saymayı beklememeliyiz” uyarısı yaptı.

BBC

Alex de Waal, ABD’deki Tufts Üniversitesi’ne bağlı Fletcher Hukuk ve Diplomasi Fakültesi Dünya Barışı Vakfı Lideri.

Kaynak: T24