Turkovac’ı geliştiren Prof. Dr. Aykut Özdarendeli: Virüs tanıdıktı

Çin’in Vuhan kentinde Aralık 2019’da ortaya çıkan ve kısa müddette tüm dünyaya yayılan Covid-19, Türkiye’de birinci olarak 11 Mart 2020’de tespit edildi.

Salgınının yıkıcı tesirlerini ortadan kaldırılabilmek için Türkiye, en aktif yollardan biri olan yerli aşının üretilmesi için çalışmalarına süratle başladı.

Hayata geçene 18 yerli aşı çalışması içinde en süratli ilerleyeni, Erciyes Üniversitesince geliştirilen aşı oldu.

Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan, yerli Covid-19 aşısıyla Türkiye’de yeni bir devrin kapılarının aralandığını belirterek aşının isminin “TURKOVAC” olduğunu açıkladı.

Aşıyı, Prof. Dr. Aykut Özdarendeli’nin başında olduğu Erciyes Üniversitesi bünyesindeki Aşı Araştırma ve Geliştirme Merkezi ile Güzel Klinik Uygulama ve Araştırma Merkezi’nde misyonlu grup geliştiriyor.

Hürriyet gazetesinden Musa Kesler’in sorularını yanıtlayan Prof. Dr. Aykut Özdarendeli, “Doktora sonrası ABD’de üç yıl corona virüs üzerinde çalışmıştım. Pandemi çıkınca en azından tanıdık bir virüs, bunu yenebiliriz diye düşündüm” dedi.

Özdarendeli’ye sorulan sorular ve karşılıklarından öne çıkanlar şöyle;

Birinci aşı çalışmalarınız nasıl başlamıştı?

-Aşıya çalışmaya birinci doğrulanan corona olayı Türkiye’de çıktıktan çabucak sonra başladık. Olay 11 Mart’ta çıktı. Biz çabucak Rektörümüz Prof. Dr. Mustafa Çalış ile bir ortaya geldik. Aşı konusunu konuştuk. Ben çabucak projemi hazırlayıp mart ayı sonunda çalışmalara başladım. Aslında burası 2013 yılında kurulmuş Türkiye’nin birinci aşı merkezidir. Memleketler arası standartlarda bir merkez, burada Kırım Kongo çalışmaları da yapıldı.

Birikmiş bir deneyim var mıydı?

-Zaten o çalışmaların oluşturduğu birikimin üzerine inşa ettik çalışmalarımızı. Bir de değişik bir tesadüf olabilir. Ben doktora sonrası Amerika’da 3 yıl ‘koronavirüs’ üzerine çalıştım. Aşı üzerine değil lakin. Ülkeye 2001’de döndüm. 2003’te Kırım Kongo olayları çıktı. Bu olaylara yönelik çalışmaları başlattık. TÜBİTAK, Sıhhat Bakanlığı ve üniversitenin işbirliğinde bir projemiz vardı. 2010’da o bahiste aşı çalışmalarına başladık. 2010’dan itibaren bu aşı çalışmalarımız devam ediyordu. Bu çalışmalardaki deneyimin çok büyük bir olumlu katkısı oldu.

Pandemi çıkınca neler hissettiniz?

-Ben 2001’de döndüm Türkiye’ye. Sonrasında SARS ve MERS gördük. Koronavirüsün bu cins salgınlara yol açabileceğini görmüştük. Lakin bu türlü büyük bir pandemi beklemiyorduk. Pandemi çıkınca biraz avantajlı olduğumuzu da düşündük. Başımdan ‘En azından tanıdık bir virüs, bunu yenebiliriz’ diye geçirdim.

Aşı çalışmasında birinci başarınız neydi?

-İlk olay Türkiye’de çıktığında Rektörümüz Prof.Dr. Mustafa Çalış başkanlığında toplandık ve çabucak çalışmalara başladık. Birinci olarak virüsü izole ederek aşı çalışmalarımıza başladık. Çok da süratli yaptık bunu. Mart’ın 25’inde biz virüsü konfirme etmiştik. Nisan ayında genetiğini, DNA dizilimi çıkarttık. Mayıs ayında da fareler üzerinde çalışmaya başladık. Çok süratli bir formda işledi bu süreç. Farelerde bu inaktif aşı adayının gözetici olduğunu 2020’nin Ağustos ayında gösterdik. Klinik öncesi çalışmaları ekimde raporladık.

FAZ 2 sonuçlarını aldığınızda ne hissettiniz?

-Biz burada süreci başından itibaren analitik olarak takip ettiğimiz için bu türlü düzgün sonuçlar bekliyorduk. Faz 3’e geçebilmek için çok önemli bir prosedür var. Güvenlik, kalite denetim, üretim üzere bahislerde… Bunlar önemli vakit alan süreçler. Bu süreçte yalnızca Erciyes Üniversitesi değil hem üretici firma hem TÜSEB tarafı çok önemli emek verdi. Olağan biraz süreç bu manada uzadı. Bu insanı geriyor tabi. Ancak benim faz 2’nin âlâ sonuçlanacağına dair bir kuşkum yoktu. İKUM koordinesinde yürütülen faz 2’ye katılan bütün gönüllülerde antikor oluştu. Antikor ölçüsü bireyden şahsa fark ediyor. Tam sayı vermeyeyim lakin çok yeterli bir ortalama yakaladığımızı rahatlıkla söyleyebilirim. Genel ortalama çok düzgün.

Aşı çalışmasında son durum nedir?

-Çok güçlü bir aşı adayımız var. Cumhurbaşkanımızın dediği üzere son dönemeçteyiz. Bu vakte kadar aşının inançlı olduğu ortaya konuldu. Artık faz 3’te bu aşının alandaki aktifliğini, gücünü göreceğiz. Faz 3’ün uyumunu ve sponsorluğunu TÜSEB yapıyor. Yanılmıyorsam 20 bin istekli olacak. Yurtdışı ayağı da olabilir. O vakit sayı artabilir.

Basında yahut toplumsal medyada ‘yorgun’ fotoğraflarınızı niçin görmedik hiç, yorulmadınız mı?

-Yorulduk alışılmış. Çalışmaktan değil de gerilimli bir süreç tabi. Bir baskı var, bir sorumluluk var. Bilim yaparken işin farklı boyutlarını da götürmek zorundasınız. Bizim işimiz projenin sonuçlarını resmi muhataplarıyla paylaşmak. Gerekli açıklamaları Rektörlüğümüz ve Bakanlık zati yapıyordu. Ayrıyeten grubumu de hem basından hem de toplumsal medyadan korumak gerekiyordu. Yani motivasyonları bozulmasın diye.

En çok ne mevzuda zorlandınız?

-Zamanla yarışıyoruz. En çok zorlandığımız bahis o oldu. Türkiye 1998’den beri aşı üretmiyor. Yığılmış bir deneyim ve üretim altyapısı yok. Beşerler ölüyor. Bir an evvel bir tahlil bulmak çabasındayız. Üzerimizde vicdani bir baskı var. Kendi kendimize büyük bir sorumluluk hissediyoruz. Bu bizi zorladı. Bunu itiraf etmem lazım. Onun dışında esasen bizim laboratuvarımız ağır çalışan bir ünite…

Planladığınız takvime uygun olarak ilerleyebildiniz mi?

-Bu tıp bahislerde net bir tarih vermek gerçek değil. Birçok değişken var. Farklı mevzularla uğraşıyorsunuz. Sapmalar olabiliyor. Lakin 7 ay içinde faz 3’e geçildi. Bunu sahiden önemsemek lazım. Türkiye tarihinde değerli bir çalışma. Pandemiden ötürü esnetilen kimi kurallar var fakat olağan kurallarda 5-6 yılda gelinebilecek bir evreyi yaklaşık 1 yılda tamamladık. Bu değerli.

Mutasyon ve varyantlara karşı tesirli olacak mı?

-İngiliz varyantına karşı bir çalışmamız var. Çalışmalarımızın sonuçlarına nazaran İngiliz varyantına karşı büsbütün tesirli.

Uğur Şahin ve Hasret Türeci’nin çalışmalarını takip ediyor musunuz?

-Kendileriyle gurur duyuyoruz. Hiç görüşmedim lakin çalışmalarını takip ediyorum. Kanser tedavisine yönelik deneyimlerini aşıya aktardılar ve çok süratli bir muvaffakiyet yakaladılar.

Sizce aşı ne kadar değerli?

-Türkiye’de şu an çok süratli bir aşılama devam ediyor. Hastalıkla çaba için çok değerli başarı… Ayrıyeten bugün Türkiye’de birçok grup aşı için çalışıyor. Hepsine çok teşekkürler. Çok büyük emek veriyorlar. Aşının stratejik bir eser olduğunu, Türkiye olarak kimi aşıları kesinlikle kendimizin üretmesi gerektiği bildirisini aldık diye düşünüyorum. Hiç maliyet hesabı yapmadan kendi aşımızı üretmeliyiz. Ayrıyeten aşı üzerine çalışan çok genç takımlar var. Bu da bizim için çok büyük bir kar.

25 YILLIK BİRİKİM

Prof. Dr. Özdarendeli Veterinerlik Fakültesi mezunu. Doktorasını viroloji üzerine yaptı. ABD’de 3 yıl ‘koronavirüs’ çalıştı. Türkiye’de Kırım Kongo hadiseleri üzerine ağırlaştı. 2009-2010’da ABD’de çalışmalarını yürüttü. 25 yıldır viroloji üzerine araştırmalar yapıyor.

Kaynak: NTV