enflasyonemeklilikötvdövizakpchpmhp
Adana Adıyaman Afyon Ağrı Aksaray Amasya Ankara Antalya Ardahan Artvin Aydın Balıkesir Bartın Batman Bayburt Bilecik Bingöl Bitlis Bolu Burdur Bursa Çanakkale Çankırı Çorum Denizli Diyarbakır Düzce Edirne Elazığ Erzincan Erzurum Eskişehir Gaziantep Giresun Gümüşhane Hakkari Hatay Iğdır Isparta İstanbul İzmir K.Maraş Karabük Karaman Kars Kastamonu Kayseri Kırıkkale Kırklareli Kırşehir Kilis Kocaeli Konya Kütahya Malatya Manisa Mardin Mersin Muğla Muş Nevşehir Niğde Ordu Osmaniye Rize Sakarya Samsun Siirt Sinop Sivas Şanlıurfa Şırnak Tekirdağ Tokat Trabzon Tunceli Uşak Van Yalova Yozgat Zonguldak

Dünya Mülteci Günü: İstanbul’un ortasında hayatta kalmaya çalışan ‘kağıtsızlar’

Burak Abatay “Hastaneye gidemiyorum. Zira hiçbir kaydım, hiçbir evrakım yok. Allah’a şükür şimdiye kadar o denli büyük bir rahatsızlık …

Dünya Mülteci Günü: İstanbul’un ortasında hayatta kalmaya çalışan ‘kağıtsızlar’
Ekip Türkiye
Gündem
21.06.2021
0
A+
A-

Burak Abatay

“Hastaneye gidemiyorum. Zira hiçbir kaydım, hiçbir evrakım yok. Allah’a şükür şimdiye kadar o denli büyük bir rahatsızlık geçirmedim. Yalnızca bir kez sinema çektirmem lazımdı. O vakit da bir hastaneye 900 TL vermek zorunda kaldım. Hastalanmayayım diye dua ediyorum.”

31 yaşındaki Hüseyin*, Ocak 2014’te Türkiye’ye göçmüş bir Pakistan vatandaşı. Ülkesindeki Taliban isyanları karşısında sessiz kalamadığını ve yakın etrafında bu operasyonlara karşı konuştuğunu söylüyor.

Akabinde ise Taliban tarafından tehdit edildiğini, ülkede kalması durumunda mevt riskiyle karşılaşacağını ve bu sebeple de ülkeyi terk etmek zorunda kaldığını söylüyor.

Birleşmiş Milletler Mülteci Örgütü’nün (UNHCR) açıkladığı en aktüel bilgilere nazaran 2020 yılı sonu prestijiyle, Hüseyin üzere savaşlardan, şiddetten, zulümden ve insan hakları ihlallerinden kaçmak zorunda kalan insanların dünyada toplam sayısı 82,4 milyon.

2019’da 79,5 milyon şahısla rekor kıran bu sayı, 1 sene içerisinde pandemiye karşın yüzde 4 artmış oldu.

UNHCR’nin 20 Haziran Dünya Mülteci Günü öncesinde yayımladığı 2020 Global Eğilimler raporuna nazaran, Türkiye 3,7 milyon mülteci ile son 7 yıldır dünyada en çok mülteciye mesken sahipliği yapan ülke durumunda.

BM Mülteciler Yüksek Komiseri Filippo Grandi rapora ait yaptığı açıklamada “Her sayının ardında, konutundan zorla çıkarılan bir kişi ve yerinden edilme, mülksüzleştirme ve ıstırap kıssası var. Dikkatimizi ve takviyemizi yalnızca insani yardımla değil, birebir vakitte içinde bulundukları makus duruma tahlil bulunması konusunda da hak ediyorlar. 1951 Cenevre Mukavelesi ve Mültecilere Ait Global Mutabakat, yerinden edilmeye cevap vermek için yasal çerçeveyle birlikte araçları sağlarken, insanları kaçmaya zorlayan çatışmaları ve zulmü ele almak için çok daha fazla siyasi iradeye muhtaçlığımız var” diyor.

Değişen kaideler, artan şiddet olayları, yoksulluk ve açlık bu sayılara her gün yenilerinin eklenmesine sebep oluyor.

Lakin hiçbir istatistiğe girmeyen, sayılamayan, kimlikleri olmayan ve bu sebeple de kim oldukları bile resmi olarak bilinmeyen, “kağıtsız” olarak tanım edilen çok sayıda göçmen de var. Hüseyin de onlardan birisi.

’12 kişi bir konutta kalıyoruz’

30 yaşındaki Osman* da Hüseyin üzere kağıtsız. 2016’da Afganistan’dan kaçıp evvel İran hududu üzerinden Van’a, akabinde da İstanbul’a gelmiş. Onun da öyküsü misal. Savaştan kaçmış. İstanbul’da ise günlük inşaat işlerinde çalışıyor.

Hüseyin, daha âlâ pozisyondaki konutları asla tutamadıklarını, bu meskende hiç de yeterli şartlarda yaşamadıklarını söylüyor. Hüseyin’in anlattığına nazaran meskende 12 kişi sıkışık bir biçimde yan yana, birden fazla da yerde yatıyor.

‘İş kazası geçirdim, hastane tedavi etmedi’

Pandemi kağıtsızlar için apayrı bir tehdit. Şu ana kadar Türkiye’de kağıtsızlar için açıklanmış resmi bir aşı programı yok. Halihazırda devlet hastanelerine kolay tedavileri için dahi gidemeyen kağıtsızlar, lakin özel hastanelerde karşılamaları çok da kolay olmayan fiyatlara tedavi olabiliyor.

Çalıştığı devirlerin birinde bir iş kazası yaşadığını belirten Osman, hastaneye gittiğinde ise tedavi göremediğini aktarıyor:

“Gerçekten hastalanmak istemiyorum. Bir defasında inşaatta elimden yaralandım. Hastaneye gittim ancak almadılar. Sonra bir arkadaşım eczaneden ilaç aldı. O denli kendi kendime tedavi oldum.”

‘Rize’ye çay toplamaya gittim, paramı vermediler’

Musa* ülkesi Senegal’de üniversitede hukuk ve siyasal bilimler eğitimi aldığı sırada maddi olanaksızlar sebebiyle okulunu yarıda bırakmak zorunda kalmış.

Ülkeden kaçıp ailesine para göndermek gayesiyle evvel 2014 yılında Fas’a giden Musa, birkaç sefer Avrupa’ya geçme gayreti olsa da başarısızlıkla sonuçlanmış. Akabinde Türkiye’de yaşayan bir arkadaşı ona Yunanistan’a geçişin daha kolay olacağı gerekçesiyle İstanbul’a gelmesini tavsiye etmiş.

Pek çok kağıtsız erkek üzere Musa da, inşaatlarda günlük yevmiyeli işlerde çalışmış. Lakin Musa kimi vakitlerde işverenleri tarafından parasının ödenmediğinden şikayet ediyor.

Eylül 2019’da İstanbul’a gelen Musa, 10’dan fazla defa Yunanistan’a geçmeyi denemiş. Pek birçoklarında ise hududu geçmiş lakin Yunan polisi tarafından yakalanıp tekrar Türkiye’ye gönderilmiş:

“Bir seferinde Yunan polisi bütün paramı, cep telefonumu, hatta ayakkabılarımı bile aldı. O halde Türkiye’ye dönmek zorunda kaldım.”

Bugüne kadar Türkiye’de farklı iş kollarında çalışan Musa da kağıtsız. Şimdilerde yaşadığı İstanbul’un Fatih ilçesinde bir ayakkabı dükkanında çalışıyor.

Kağıtsızlar, güvenlikleriyle ilgili yaşanan problemlerde da, uğradığı haksızlıklarda da polise gidemiyor. Polisin onları yakalayıp hudut dışı etmesinden tasa ediyorlar.

Musa başından geçen bir kıssayı şu sözlerle anlatıyor:

“İstanbul’da yaşamak çok güç. Hayat çok değerli. Kazandığım para yalnızca yemeğe ve kiraya gidiyor. Onun haricinde para biriktirmem mümkün değil. Aslında orta ara çalıştığımız işlerden para alamadığımız da oluyor. Bir kezinde Rize’ye gittim çay toplamak için. Çalıştım günlerce lakin paramı vermediler. Polise de gidemiyoruz bu türlü olunca.”

Misal bir sorun Hüseyin’in de başına gelmiş. İstanbul’da yaşadığı müddet boyunca yaklaşık 10 bin TL alacağı, çalıştığı işverenler tarafından ödenmemiş. Her ikisi de haklarını arayamamış.

Kayıt sahiden sıkıntı mu?

Üç kişi de öbür çok sayıdaki kağıtsız üzere kayıt olmayı denediğini fakat, başarısız olduklarını lisana getiriyor. Üçü de İstanbul Vilayet Göç Yönetimi’nde kayıtların çok sıkıntı yapıldığını, hatta hiç yapılmadığını söylüyor.

Pekala, Türkiye’de göçmen bireylerin kayıt olmaları hakikaten büyük bir sorun mi? Mevzuya ait BBC Türkçe’ye açıklamalarda bulunan, alanda kağıtsız şahıslarla çalışan fakat ismini vermek istemeyen bir hukukçu, kağıtsızların kayıt işlerinin çok sıkıntı olduğunu söylüyor.

Eylül 2018’den evvel Birleşmiş Milletler Mülteciler Yüksek Komiserliği’nin (BMMYK) resmi olmasa da Türkiye Göç Yönetimi üzere bir kayıt tuttuğunu; bu kaydın da Göç Yönetimi’ndeki kayıt işlerini nispeten kolaylaştırdığını belirten hukukçu, kayıtta yaşanan ıstıraplar için şunları söylüyor:

“Devletten resmi kayıt zati daima zordu. Lakin BMMYK, Eylül 2018’de kendi kayıt sürecinden vazgeçti. O vakte kadar BMMYK antetli bir kağıt Göç Yönetimi’nde nispeten işleri kolaylaştırıyordu. Fakat BMMYK, ‘Devlet esasen kayıt alıyor, ben çekiliyorum’ dedi. Süreç kağıtsızlar için yeterlice sıkıntı olmaya başladı. Göç Yönetimi güzelce bocalamaya başladı.

“Türkiye’de göçmen sayısı çok fazla. Büyük vilayetlerde daha da fazla. Bu sebeple Göç Yönetimi, ismi konmamış bir biçimde Türkiye’ye birinci sefer giren göçmenleri küçük kentlere kaydırıp kayıtlarını orada yapmak istiyor. İstanbul, Ankara, İzmir, Bursa üzere kentlerde kayıtlar neredeyse durdu. Yalova, Bayburt, Denizli üzere vilayetlere yönlendiriliyor beşerler.

“Tamam, İstanbul Vilayet Göç Yönetimi kayıt almıyor lakin buraya giden şahıslara yol da göstermiyor. Beşerler nereye gidecek, nasıl gidecek aşikâr değil. Beşerler bir formda diğer kağıtsızlardan ‘Burada kayıt olunuyor’ üzere duyumlarla küçük kentlere seyahat yapmaya başlıyor. Lakin sorun orada da devam etti. İnsanlara ‘Bir yıl sonrasına tekrar gel’ deniyor. Küçücük kentte ne yapsın bu beşerler?”

‘200 TL’lik otobüs biletini 450 TL’ye veriyorlar’

Hüseyin, İstanbul’da kayıt olmayı için birkaç kere denediğini lakin karşılık alamadığını; bir defa polis tarafından yakalanması üzerine Nevşehir’e götürüldüğünü aktarıyor:

“Nevşehir’e gittim lakin orada kimse bana mesken vermedi. İstanbul’daki üzere iş de yok. Ne yapacağım orada? Ben de döndüm İstanbul’a.”

Konuştuğumuz hukukçu, otobüs firmaları tarafından şehirlerarası seyahatler için kağıtsızlara kimlikleri olmadığı için bilet kesilmediğini, kesen firmaların ise daha yüksek bir fiyat siyasetine sahip olduğunu tabir ediyor:

“Normal bir bilet fiyatı 200 TL mesela, bu insanlara 450 TL’ye kesiyorlar. Nasıl kayıt olunabileceğini de bilmiyor birden fazla insan. Kayıt yapan vilayetlerin listesi verilemez mi? Kayıt olmak bir hak. Yabancılar İrtibat Merkezi (YİMER 157) var. Fakat onlar da bu türlü bir takviye veremiyor. Geçiştiriyorlar insanları.”

7 lisanda hizmet veren YİMER’in sitesinde ise bugüne kadar toplam 11 milyona yakın telefon daveti alındığı belirtiliyor.

Musa ise geldikten sonra ikamet müsaadesi alabilmiş. Lakin 1 yılın akabinde kaydını yenilemek için gittiğinde reddedilmiş. Ülkesine gidip, tekrar gelmesi tavsiye edilmiş:

“Bunu yapamam. Kazandığım para Senegal’e gidip, tekrar gelmemi karşılamaz. 7 yıldır ülkemden uzaktayım. Geçen sene babam öldü, onun cenazesine de gidemedim. Artık de annem hasta. Onu da gidip göremiyorum. Gidebilsem bu türlü vakitlerde giderim. Bunu yapamadığım için kayıtsız kaldım.”

Hüseyin ve Osman, İstanbul Beykoz’da toplamda 12 kişinin kaldığı bir meskende yaşıyor.

‘Sorun politikasızlık’

Hukukçu, kağıtsızlarda yaşanan meselelerin siyasetsizlik sebebiyle yaşandığını savunuyor:

“Hangi vilayetten bahsediyorsak, o vilayetlerde memurların inisiyatifine bırakılmış iş. Örgütlü bir olumsuz siyasetten fazla siyasetsizlik sorun. Bu kadar çok kişiyi kabul ettiğin vakit muhakkak bir planın olması ve bunun makul aralıklarla revize edilmesi lazım ancak kayıtta bu gerçekleşmiyor. Göç Yönetimi Genel Müdürlüğü’nde bu işler konuşuluyor ancak taşraya yansımıyor.”

BBC Türkçe’ye konuşan Van Barosu Göç ve İltica Komitesi’nden Sorumlu İdare Şurası Üyesi Avukat Mahmut Kaçan, Türkiye’nin hudut kontrolüyle ilgili çok önemli meşakkatleri olduğundan kelam ediyor.

Kaçan şöyle devam ediyor:

“Türkiye, geçtiğimiz yıl Suriye hududunda yaptığı üzere Ağrı ile İran ortasına da duvar ördü. Artık Van sonuna da örmeyi planlıyor. Lakin ruhsal bariyeri olan tedbirler bunlar. Hiçbir duvar bu geçişleri durduramıyor. Lakin birkaç ay tesiri olabiliyor. Hudut o kadar uzun ki, her yerini denetlemek imkansız üzere. Bir de üstüne hudut sınırı güvenliğinde çalışanların yozlaşmış olmaları var. İnsan kaçakçılarıyla çıkar işbirliği yapabiliyorlar.”

Lakin Kaçan’a nazaran insan kaçakçılığı bir sanayiye dönüştü ve Türkiye’nin tek taraflı tedbir alması çok güç zira İran tarafında da ağır bir halde insan kaçakçılığı faaliyeti yürütülüyor.

Kaçan teklifini ise şu cümleyle sunuyor:

“Bu nedenle çağdaş, çağdaş insanların kayıt taleplerine pürüz olmamak lazım.”

Kesin gaye Avrupa’ya gidebilmek

Ülkelerine dönemeyen üç kağıtsız kişinin de hayali ortak: Hayatlarını güzelleştirebilmek ismine Avrupa’ya gidebilmek.

Arapça, Fransızca ve İngilizce konuşan Musa, “Avrupa’ya gitmek istiyorum. Orada ikamet müsaadesi almak, mülteci müracaatında bulunmak daha kolay. Farklı ülkelerde yaşayan arkadaşlarım var. Bir mühlet sonra kimileri vatandaşlık da alacak. Onların yanına gideceğim bir gün.”

İnsan kaçakçılarının çok para istediğini söyleyen Osman ise, farklı yollardan Avrupa’ya gitmek istediğini söylüyor:

“Afganistan’da bir nişanlım var. Lakin oraya bir daha dönemem. Nişanlım için 8 bin dolar başlık parası istiyorlar. Avrupa’da bunu biriktirmem daha kolay. Sonra oturum alıp, evlenip onu da yanıma almak istiyorum.”

Hüseyin ise Pakistan istihbarat örgütleri tarafından Türkiye’de de tehdit edildiğini tabir ediyor:

“İstihbaratçılar burada da tehdit ediyorlar beni. Bir arkadaşımı arayıp nerede kaldığımı sordular. Pakistan’a dönmem ölmem demek. Burada en azından nefes alıyorum. Lakin Fransa’ya gidersem hayatım çok daha kolaylaşacak.”

Türkiye’de yabancıların kayıt olması süreci nasıl gerçekleşiyor?

Türkiye’ye yabancıların göçü sistemli ve sistemsiz göç olmak üzere ikiye ayrılıyor.

“Düzenli göç” temel olarak, Türkiye’ye gelecek kişinin pasaportuyla, kendi ülkesine uygulanan vize tarifesine uygun vize almasıyla sağlanıyor. Beşerler belirtilen müddet kadar Türkiye’de kalabiliyor. Fakat çalışma ve oturma müsaadesine sahip olamıyor.

Türkiye’de vize yahut vize muafiyetinin tanıdığı mühletten ya da doksan günden fazla kalacak yabancıların, e-ikamet sistemi üzerinden, koşullarını taşıdığını düşündüğü ikamet müsaadesi tipine müracaatta bulunmaları zarurî.

Türkiye ikamet müsaadelerini ise aile, öğrenci, uzun ve kısa devir, insani ikamet ve insan ticareti mağduru ikameti olarak altıya ayırıyor.

İnsani ikamet ve insan ticareti mağduru ikametleri de sistemsiz göçmenlerin yararlanabileceği hatta bu kategorilerin niteliği gereği çoğunlukla kağıtsız göçmenlerin yararlandığı statüler.

Bir de ikamet müsaadesine ek olarak, yabancı kişi hiçbir ülke ile resmi bir bağı yoksa “vatansız” müsaadesi başvurusu yapılabiliyor.

Sistemsiz göç ise Türkiye’ye sistemsiz yollardan gelen yahut yasal yollarla gelip yasal çıkış müddetleri içerisinde çıkmayan şahısları kapsıyor. Kağıtsızlar da bu statüyle tanımlanıyor.

Öte yandan Türkiye’ye tertipli ya da sistemsiz formda gelmiş yabancılar, mülteci, süreksiz mülteci ve ikincil muhafaza ile birlikte, süreksiz muhafaza (yalnızca Suriye’den gelen şahıslar için) başvurusu yapabiliyor.

Hudut kurallarına muhalif olarak gelip mültecilik/uluslararası müdafaa başvurusu yapabilmek de 1951 Cenevre Konvansiyonuyla muhafaza altına alınmış genel kabul gören milletlerarası bir prensip.

*İsimler, kağıtsızların gerçek isimleri değildir, güvenlik gerekçesiyle değiştirilmiştir.

Kaynak: T24

ETİKETLER: , , , ,