17 Haziran Dünya Çölleşme ve Kuraklıkla Uğraş Günü: Türkiye’de kuraklık hangi boyutlarda, günlük yaşantımıza tesirleri neler?

NASA’nın Ocak ayında paylaştığı bu Türkiye haritası, tehlikeli düzeylere ulaşan kuraklığa ait bir ihtar niteliğinde. Haritadaki kırmızı alanlarda yer altı suları, ortalama düzeyin altında.

Türkiye’de 41 vilayet, kuraklık tehdidi yaşıyor.

Uzmanlar, kuraklık sonucu ziraî üretimin de tehlikede olduğu uyarısı yapıyor.

Pekala Türkiye’de kuraklık ve çölleşme hangi noktada? Günlük yaşantımıza muhtemel tesirleri neler?

“Türkiye topraklarının % 13’ü yüksek, %52’si orta seviyede çölleşme riski altında”

Uzmanlar, iklim değişikliğinin tesiriyle sıcaklık artışı ve kuraklaşma sürecinin şiddetlenerek, çölleşme riski taşıyan alanların artacağından telaşlı.

İstanbul Üniversitesi Cerrahpaşa Orman Fakültesi Öğretim Üyesi Doğanay Tolunay’ın paylaştığı datalara nazaran, Türkiye topraklarının % 13’ü yüksek, %52’si orta seviyede çölleşme riski altında:

Çölleşme "kurak, yarıkurak ve kuru-yarınemli bölgelerde ekonomik ve biyolojik olarak üretken bir arazinin daha az üretken olması sonucunda ortaya çıkan ekolojik bozulma sürecidir" (M.Türkeş). Ülkemizin % 13'ü yüksek, %52'si orta düzeyde çölleşme riski altındadır. pic.twitter.com/wpEXdfw2N8

— Doganay Tolunay (@DoganayTolunay) June 17, 2021

Türkiye Ziraat Odaları Birliği’nin (TZOB) paylaştığı 2021 Mayıs ayı kuraklık raporuna nazaran ise, Türkiye’nin yüzde 22,5’i yüksek çölleşme, yüzde 50,9’u ise orta seviyede çölleşme hassasiyetine sahip.

TEMA Vakfı da, Türkiye’de “kentleşme ve alt yapı yatırımları” üzere nedenlerle 3,5 milyon hektar tarım toprağı yok olurken, kalan tarım topraklarının %39’unun, mera alanlarının da %54’ünün erozyon tehlikesi altında olduğuna dikkat çekiyor.

En riskli bölgeler hangileri?

Meteoroloji Genel Müdürlüğü’nün geçen ay paylaştığı Meteoroloji Kuraklık Haritası, NASA’nın ihtarının bir devamı niteliğinde.

MGM’nin haritasına nazaran Akdeniz Bölgesi ve Güneydoğu Anadolu Bölgesi’nde Şubat-Mart-Nisan periyotlarında ‘Olağanüstü kuraklık” gözlemlendi. Güneydoğu’da Mardin, Şanlıurfa, Gaziantep, Diyarbakır etraflarında çok şiddetli kuraklık kaydedildi.

Getty Images Van’da çekilen bu fotoğraf, kuraklığın geldiği boyutlara dair fikir veriyor.

Güneydoğu Anadolu ve Konya Havzası’nda, tarımda kuraklık önemli boyutlara ulaştı.

Toprak Mahsulleri Ofisi (TMO) ve Türkiye İstatistik Kurumu (TÜİK), Güneydoğu Anadolu’da sadece buğdayda 1,5 milyon ton rekolte kaybı beklendiğini açıklarken, odalar ve çiftçi birlikleri kaybın 3,5 milyon tona ulaşacağı, hayvan yetiştiriciliğinin de etkileneceği tarafındaki korkularını paylaştı.

BBC Türkçe’ye konuşan Boğaziçi Üniversitesi’nden Su İdaresi Uzmanı İlhan Akgün, bu bölgede tarım uygulamalarının kuraklıktan bağımsız olmadığına dikkat çekiyor.

Akgün, Konya’da yeraltı sularının çok çekildiğini, çekilen suyun günlerce tarlaya bırakıldığını belirtiyor. Akgün, “Vahşi sulama sonucu, hem yer altı suları azalıyor hem de toprağın su düzeyi yükseliyor. Toprak tuzlanıyor ve tarımda kullanılamaz hale geliyor” yorumunu yapıyor.

Prof. Dr. Levent Kurnaz: Asıl kritik olan, yağış alan bölgelerin kuraklaşması

Öte yandan, kuraklık bu bölgelerle hudutlu değil.

Boğaziçi Üniversitesi İklim Değişikliği ve Siyasetleri Merkezi Müdürü Prof. Dr. Levent Kurnaz’a nazaran, asıl kritik olan olağanda yağış alan bölgelerin kuraklaşması.

Batı Anadolu’daki Afyon, Denizli, Çukurova üzere bölgeler de bunlardan kimileri.

Konya ve Güneydoğu üzere kapalı havzalarda çiftçinin de toprağın da “kuraklığa biraz daha alışkın olduğunu” söyleyen Kurnaz, Ege’nin doğusu ya da Batı Anadolu’da yağışı ve suyu bol olan, tarımın suyla yapıldığı bölgelerin kuraklaşmasının “daha büyük risk” olduğunu, buralarda çiftçinin suyun azlığına alışkın olmadığını ve eser değiştirmeye gitmek zorunda kaldığını kaydediyor.

Getty Images Konya’da çiftçi ve köylüler kuraklığın tesiriyle önemli oranda rekolte kaybı yaşandığını söylüyor.

‘Gıda fiyatlarında artışa neden oluyor’

İklim uzmanları, kuraklaşma ve çölleşmenin hayatlarımızı direkt etkilediği görüşünü paylaşıyor.

Besin fiyatlarındaki artış ve su rezervlerindeki azalma, bu tesirlerin başında geliyor.

Levent Kurnaz , kuraklık ve çölleşmenin de bir sonucu olarak dünyada besin fiyatlarının son 12 ayda yüzde 40 arttığını, buna Türkiye’nin de dahil olduğunu, besinin “daha da pahalılaşmasını” beklediklerini vurguluyor.

Birleşmiş Milletler (BM) Besin ve Tarım Örgütü (FAO), Mayıs ayında besin fiyatlarının global seviyede geçen yılın tıpkı periyoduna kıyasla yüzde 40’a yakın arttığını ve bunun son 11 yılın en yüksek artışı olduğunu açıklamıştı.

Türkiye İstatistik Kurumu’nun enflasyon bilgilerine nazaran, Türkiye’de 2020 yılında besin fiyatları yaklaşık yüzde %20 artış gösterdi, Mayıs ayında ise yıllık bazda yüzde 17,04 artış görüldü.

Türkiye ‘su gerilimi çekiyor’

Türkiye su gerilimi çeken ülkeler ortasında sayılıyor.

Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan da, Mart ayında yaptığı açıklamada “Kişi başına kullanılabilir su ölçüsü dikkate alındığında su gerilimi çeken bir ülkeyiz” sözlerini kullanmıştı.

NASA’nın paylaştığı Türkiye’ye haritasında da, yeraltı sularının olağanın altına indiği alanların, ülkenin yaklaşık yüzde 80’lik bir alanını kapladığı görülüyor.

Levent Kurnaz, haritadaki kırmızı bölgelerin değerli bir kısmının Orta Anadolu’yu gösterdiğine dikkat çekiyor.

Bu bölgede çok uzun yıllardır tarımda yer altı suyunun kullanıldığını söyleyen Kurnaz, “Yer altı suyu yenilenebilir bir kaynak değildir. Orta Anadolu üzere bir yerde o suyun geri gelmesi binlerce yıl alır. O suyu kullandıysanız o su bitti demektir artık” diyor.

“Bu yüzyıl içerisinde tarımda kullanılacak su en az yüzde 30 azalacak, beşerler senede kişi başına yaklaşık 700 m küp ile hayatını geçirmek, sanayi faaliyetlerine devam etmek, tarım yapmak zorunda kalacak” diye konuşan Kurnaz, dünyada önemli kuraklık görülen Afrika ülkelerine emsal bir duruma geleceğimiz ikazında bulunuyor.

Son 60 yılda kişi başına düşen su ölçüsü ‘3’te bir azaldı’

BBC Türkçe’ye konuşan Boğaziçi Üniversitesi’nden Su İdaresi Uzmanı Dr. İlhan Akgün, Türkiye’de su randımanının yani ülkenin “etrafında dönen” su ölçüsünün 112 milyar metreküp olduğunu söylüyor.

Akgün, ülkemizde “1960’lı yıllarda 4 bin metreküp olan kişi başına düşen su ölçüsünün bugün 1340 metreküpe düştüğü” bilgisini paylaşıyor. Bu da, son 60 yıllık süreçte kişi başına düşen su ölçüsünün 3’te bir azaldığı manasına geliyor. Akgün’e nazaran asıl kritik olan, bu azalma yaşanırken Türkiye’de nüfus artışının ise devam ediyor olması.

Su idaresi uzmanları, Falkenmark Endeksi denen bir ölçümü baz alarak karşılaştırma yapıyor.

Falkenmark Endeksi’ne nazaran bir ülkede kişi başına düşen yıllık su ölçüsünün 1000 ile 1.700 metreküp ortasında olması “su sıkıntısı” olarak tanımlanıyor. Bu ölçünün 1000 m2 nin altına düştüğü ülkeler “su fakiri” olarak tanımlanıyor.

İlhan Akgün”, Su rezervleri bu formda devam ederse önümüzdeki yaklaşık 30 senede çok daha güçlü formda azalabilir” ikazında bulunuyor.

Getty Images Konya’da kuruyan Meke gölü

Akgün, “Bu gidişle su yoksulu olarak Kuveyt, Katar üzere ülkelerle tıpkı kategoride yer alacağız” diyor.

Dünya Doğayı Muhafaza Vakı’nın (WWF) Water Risk Filter (2020) raporuna nazaran Türkiye’den 10 kent dünyada su riski yüksek kentler listesinde yer aldı: İstanbul, Ankara, İzmir, Gaziantep, Diyarbakır, Bursa, Mersin, Konya, Adana ve Antalya.

Uzmanlar ne öneriyor?

WWF’nin yayımladığı bilgi notuna nazaran, kuraklaşma ve çölleşme ile gayrette “tarım ve toprak yönetimi” kritik role sahip.

WWF’nin notunda, “Sürülmemiş, malçlanmış (üstü örtülmüş), yağmur suyu hasadı uygulanan ve tabiat dostu onarıcı tarım ve toprak idaresi ile insan, bitkiler ve öteki toprak canlıları dâhil tüm canlılar için kâfi ölçüde su depolanabilir ve döngüde tutulabilir. Üst toprağımız akıp gitmez; toz olmaz; tüm canlılara hayat verir” tabirleri yer alıyor.

Türkiye’de çölleşmenin “Akdeniz bölgesi’nin iklim değişikliğinde tesiriyle yaşanan kuraklaşmanın uzun bir dışavurumu” olduğunu söyleyen Kurnaz, bu bölgede toprakların 11 yıldır tarımda ağır olarak kullanıldığı, organik içeriğinin toprağa geri kazandırılması gerektiğini vurguluyor.

“Türkiye’de biz yanlış yerde yanlış eseri üretiyoruz” diyen Kurnaz, tarımda “kalıcı, uzun vadeli ve düzgün” bir siyaset geliştirmemesi sonucu yaşanan zorlukların daha da artacağı ihtarında bulunuyor:

“Bu, yapay gübreyle sağlanmaz. Farklı bir tarım siyaseti geliştirerek topraklarımızı geri kazanalım, uzun vadede ülkemizde çölleşmeden uzak duralım .”

Getty Images

Kurnaz’a nazaran, birinci atılması gereken adım, “doğru eserin üretilmesi için devletin teşvik uygulaması”.

“Devlet üreticinin ne üreteceğine karışmak zorunda” diyen Kurnaz, devletin tarımı “alt politika” bahislerinden biri olarak kabul etmemesi, ulusal güvenlik ya da güç üzere bir “üst politika” konusu olarak ele alması gerektiğini belirtiyor.

İlhan Akgün ise, tarımda “yanlış sulama teknikleri” devam ettikçe, yağışların da kuraklığa deva olmayacağına dikkat çekiyor.

“Türkiye’de yaygın olarak köylü, mısır, pamuk üzere yüksek kar sağlayan eserlere yöneliyor, bunlar ağır sulama isteyen ürünler” diyen Akgün, şöyle devam ediyor:

“Buğday, arpa üzere en temel besin kaynaklarımızın tarımının yapılacağı alanların kalmadığını görüyoruz. Üreticinin, şu bölgede, şu kadar üretilecek halinde ülke bazında yönlendiriliyor olması lazım.”

Kaynak: T24