Vedat Milor: Kendi gençliğimize kıyasla şu anda gençliğin durumu çok daha makus; potansiyellerini geliştirebilecekleri ortamı ülkelerinde bulamıyorlar, çok üzücü

“Hesap Lütfen, rafineleşmek ve üzerine görev olmayan işlerde derinleşmek isteyenleri cesaretlendirecek hoş bir başlangıç noktası”

Türkiye’de pek çok kişinin gurme olarak tanıdığı, hatta yemek üzerine toplumsal medyada yaptığı anketlerle sık sık gündeme gelen Vedat Milor‘un, gazeteci Nurhak Kaya ile gerçekleştirdiği ırmak söyleşiden oluşan kitabı Hesap Lütfen kısa bir mühlet evvel okurlarıyla buluştu. Bahsin mevzuyu açtığı, bir ötesini ilgiyle okuyacağınız Hesap Lütfen’de, madalyonun başka yüzünü de unutmadan, fikir, tecrübe ve değerlendirmelerini sunan Vedat Milor’un hem iktisatçı hem de sosyolog tarafıyla tanışıyorsunuz. Aile yaşantısından, hayattaki tercihlerine, ülke gündeminden, kapitalizmin yeni trendlerine kadar birçok mevzuda konuşan ikilinin söyleşisi okurları birçok alanda farklı bir pencereden bakmaya davet ediyor. “Planlama”, “sistemden çıkma” “yüzleşme”, “haz”, “tercihler”, “empati”, “risk”, “Türkiye ve asalak sınıf” ise kitabı tanım ederken sizlere ipucu olması ismine aktarabileceğim birtakım anahtar sözler.

Kitapta gençlere, “Beklenene ahenk sağlamak yerine istediğinizin cesurca peşinden gidin,” diyerek seslenen Milor ile genç nesil üzerine değerlendirmelerini konuştuk. Şu anki gençlerin durumunu kendi gençlik periyoduna kıyasla çok daha berbat olduğunu söz eden Milor “Uzun müddettir gençler üzerine bir nevi pseudo pahalar empoze edilmeye çalışılıyor” dedi. Milor, “Doğal beşerler bilhassa gençler, eğitimli gençler ya da zeki gençler çok büyük bir rahatsızlık duyuyor bu durumdan. Zira bu bedelleri empoze etmenin aslında onun gerisindeki çok önemli bir yozlaşmayı maskeleme için yapıldığını anlıyorlar ve o pahaları paylaşmıyorlar. O sebeple ekonomik korkulara ek olarak bir de öfke, kızgınlık, aptal yerine konulma ve dışlanma ekleniyor. Kültürel de bir boşluk içindeler. Bu durumda risk almak gerekiyor alışılmış kendi açılarından. O yüzden bedellerinin daha yeterli anlaşılabileceği ve potansiyellerini geliştirebilecekleri bir ortam arıyorlar. Çoklukla de bu ortamı kendi ülkelerinde bulamıyorlar, bu çok üzücü bir durum” kelamlarını kaydetti.

Koronavirüs pandemisine de değinen Milor, “Pandemi süreci yapay olarak uzuyor. Zira aşıyı bulanlar onu özel mülkiyet haline getirdi” değerlendirmesinde bulundu. Milor, “Artık dünyada şunu görüyoruz; yavaş yavaş ulus devletlerin birtakım hususlarda tek yetkili ve hükümran olması ile genel manada kamu sıhhati ortasında bir çelişki var. O vakit kamu sıhhatini ilgilendiren alanlarda ulus devletlerin de üzerinde denetleme yetkisi olan güçlü birtakım kurumlara muhtaçlığımız var. Bir nevi Birleşmiş Milletler üzere düşünün bunu. Ve bunların yeterli çalışması gerekiyor. Milletlerarası uyum ve iş birliği gerekiyor” görüşünü lisana getirdi.

Beşere, topluma dair müşahedelerini aktardığı Hesap Lütfen’de lezzetli bir ömür tanımı veren Milor ile kitaptan yola çıktık, daha pek çok mevzu hakkında konuştuk:

Vedat Beyefendi, yaklaşık iki yıldır süren Koronavirüs salgınıyla boğuşuyoruz. Sokağa çıkma yasakları, değişmek zorunda kalan iş ve toplumsal yaşantımız. Bunların getirdiği ruhsal çöküntü… Bu devirde kitap yazma motivasyonunu nasıl kazandınız? Sizin için pandemi nasıl geçti ve bu kitap hangi şartlarda yazıldı?

Alışılmış ki bu türlü bir devirde kitap okuma ve yazma bilhassa zevkli hale geldi. Zira insanın boş vaktini doldurması lazım. Benim açımdan devir uygun geçti. En azından kızım üniversiteye başlamadan ailecek bir ortada olma bahtını bulduk. Bol bol kitap okuyup tıpkı sineması seyredip üzerine tartışmak da çok zevkli oldu. O yüzden de ileride geriye baktığımda her vakit hayatıma özel mana kazandıran devirlerden biri oldu diyebilirim.

“Uzun müddettir gençler üzerine bir nevi pseudo pahalar empoze edilmeye çalışılıyor”

Kitabın birinci kısmında yer alan okurlara teklifinizle devam etmek istiyorum; “Daha sonra çözülür diyerek isteklerinizi ve fikirlerinizi asla ertelemeyin. Sizden beklenilene ahenk sağlamak yerine, yapmak istediğinizin cesurca peşinden gidin. Risk, beklenti oluşturmadığınız bir alanda, insanları kendinize inandırmayı başarmaktır.” Haklısınız yaşadığımız hayat bir daha geri gelmeyecek. Kitapta da sık sık ‘risk’ kavramına değiniyorsunuz. Bilhassa gençlerin kendini bulması istikametinde içten bir dileğiniz var. Toplumsal medyayı da etkin kullanan biri olarak bahsettiğimiz bağlamlarda nasıl bir gençlik görüyorsunuz?

Şu andaki gençleri kendi gençliğimizle kıyaslarsak çok daha berbat şu anda gençliğin durumu. Yeni bir anket yaptık. Okuyucularımın birden fazla genç, yüzde 85 yurt dışında yaşamayı tercih ediyor. Bunun en büyük sebebi ümitsizlik ve tasa lakin ekonomik problemlere ek olarak çok önemli bir sorun daha var. Uzun müddettir gençler üzerine bir nevi pseudo bedeller empoze edilmeye çalışılıyor. Olağan beşerler bilhassa gençler, eğitimli gençler ya da zeki gençler çok büyük bir rahatsızlık duyuyor bu durumdan. Zira bu kıymetleri empoze etmenin aslında onun gerisindeki çok önemli bir yozlaşmayı maskeleme için yapıldığını anlıyorlar ve o kıymetleri paylaşmıyorlar. O sebeple ekonomik telaşlara ek olarak bir de öfke, kızgınlık, aptal yerine konulma ve dışlanma ekleniyor. Kültürel de bir boşluk içindeler. Bu durumda risk almak gerekiyor doğal kendi açılarından. O yüzden kıymetlerinin daha uygun anlaşılabileceği ve potansiyellerini geliştirebilecekleri bir ortam arıyorlar. Çoklukla de bu ortamı kendi ülkelerinde bulamıyorlar, bu çok üzücü bir durum.

“Kayınpederim ve kayınvalidem tercihlerimin yanlış olduğunu düşündüler”

Kitapta şarap ve düzgün yemek yemek uğruna yaptığınız tercihlerinizden ötürü vakit zaman yargılandığınızı okuyoruz. Siz bu üzere durumlarda nasıl refleks gösteriyorsunuz?

Oburlarının ne düşündüğü genel olarak değerli değil. Bir durum hariç. Kitapta bahsettiğim şahsen kayınpederim ve kayınvalidem bu tercihleri beğenmedi. Yanlış tercihler olduğunu düşündüler. Sonunda doğal benim tercihlerim değişmedi lakin alakamız bundan ötürü ziyan gördü. O manada kalıcı bir tesiri oldu. Eşim de bu nedenle olağan ki iki ortada kaldı. Sonuçta beni ve benim tercihlerimi savundu. Bu da benim tercihlerimi değiştirmese bile bu durum elbette ki üzücü oldu. Ve sonuçta bir deva bulamadık. Hayat bu türlü devam etti.

Şarap, kaliteli çikolata ve seks…

Şarabın hayatınızdaki kıymetini göz önüne alarak; tek bir cümle ile tanım etmenizi istesem…

O vakit bir analoji kullanayım. Aklıma gelen seks, çok kaliteli çikolata ve şarap. Şarap tek bir yudum, seks kısa sürüyor. Çok kaliteli çikolatadan da bir lokma alıyorsunuz. Ama sonra gözlerinizi kapadığınızda bu üçünün de verdiği tatmin ve haz çok uzun devam ediyor. Hoş imajlar başınızda art geriye silsile halinde dans etmeye başlıyor ve duyularımız depreşip bizi adeta öbür bir gerçekliğe yanlışsız, hoş bir seyahate çıkarıyor. Bu açıdan bakarsanız ortadaki benzerliklerden şu sonucu çıkarırsınız. Bunlar hayatı manalı kılan etkinlikler. Lakin maalesef herkese nasip olmuyor. Bu nasip olmamasının nedeni de tahminen bazen başımızdaki ön yargılar.

“Öz hürmeti ve özgüveni olan beşerler, diğerinde yeterli tarafları ön plana çıkaran insanlardır”

Kitapta kızınız Ceylan’ın çok fazla empati yaptığını ve bunu nasıl azaltacağınıza dair kara kara düşündüğünüzü zira fazla empatinin yersiz bir acıma duygusu ve edilgenlik yarattığını söylüyorsunuz. Birebir vakitte egoizmin de bu mevzuda bir istikrar ögesi olduğundan bahsediyorsunuz. Türkiye açısından baktığımızda, bilhassa toplumsal medyanın hayatımızdaki tesiriyle birlikte ağır biçimde insanların paylaşımlarında “ben” diye bağırdıklarını hissediyorum. Empati ve egoizm ortasındaki dengeyi kurarken sizce nelere dikkat etmeliyiz? Toplumsal medya üzerinden değerlendirmeye sunsak da elbette ki kültürel tesirler de vardır. Siz nasıl değerlendirirsiniz?

Bunu bir reçeteye indirgeyemem, dengeyi şöyle kurun diye. Farklı bir halde düşünelim; nasıl insanların arkadaşlığından keyif alıyorsunuz, güzel bir arkadaşın bilhassa nedir? Sizle empati kurmasını istersiniz. Empati kuran insan karşısındakinin bilhassa yeterli taraflarını gören ve onları ön plana çıkaran o hususta arkadaşını daha da teşvik eden insandır. Eleştirisini bile yaparken onun güçlü tarafları üzerine yapar, değiştiremeyeceği şeyler üzerine yapmaz. Zira empati kurar. Birebir biçimde bu insanın kendi tercihleri de saydamdır. Onu anlamak kolaydır, ne istediğini bilirsiniz rahatlıkla. Muğlak değildir zira kişiliği, egosu yeteri kadar gelişmiştir. Öz itimadı, öz hürmeti gelişmiştir. Öz hürmeti ve özgüveni olan beşerler esasen daima diğerinde yeterli tarafları ön plana çıkaran insanlardır. Eksiklerini bilhassa de değiştiremeyeceği eksikleri gören ve yüzüne çarpan beşerler değildir. İkinci cins olan bu beşerler aslında kendi özgüven ve öz hürmeti olmayan insanlardır. Empati kuramayan insanlardır. Egosu da bu manada gelişmemiş olan insanlardır. Daha çok komut altında yaşamaya ve komut vermeye alışmış insanlardır. Bu açıdan bakarsak ortada empati ve kişiliğin gelişmesi ortasında bir zıtlık değil tahminen bir bütünlük görüyoruz.

“Pandemi süreci yapay olarak uzuyor, zira aşıyı bulanlar onu özel mülkiyet haline getirdi”

Vedat Beyefendi, tahminen pek çok kişi sizin iktisat ve sosyoloji alanındaki akademik mesleğinizi bilmiyor. Sormak istiyorum: Hudutların kalktığı, dünyanın “global köy” olarak isimlendirildiği bir devirde birinci kez tüm insanlığı tehdit eden bir salgınla karşı karşıya kaldık ve bunun ekonomik, sosyolojik ve ruhsal tesirleriyle yüzleştik. Her manada “hayatta kalma” savaşı verilen bu pandemi devrini ve bundan sonraki geleceği ekonomik ve sosyolojik açıdan siz nasıl değerlendirirsiniz, öngörüleriniz nelerdir?

Gelecekle ilgili değerlendirmelerde çok sevdiğim bir kelam vardır, demiş ki bir filozofun piri; “Gelecekle ilgili her türlü ön görüde bulunabilirsiniz. Yanlış çıkmanız da muhakkak değil, kâfi ki vakit belirtmeyin.” O yüzden ben öngörüde bulunmamayı iddia ediyorum. Ancak birtakım şeyler değişmeyecek, birtakım şeyler daha berbata gidecek, birtakım şeyler de daha uygun olacak. Bu işin latifesi lakin bunun dışında daha derinliğine bir şey söylemek kolay değil. Bir tek bu pandemi devri ne gösterdi bu bahiste bir şey söyleyebiliriz. Hakikaten artık globalizasyon periyodunda bu çağdaş çağda yazgılar bir yerde ortak. Orada hâlâ bir invantion yapıldığı vakit, aşı konusunda olduğu üzere, yeni bir buluş yeni bir keşif, bunun özel mülkiyetin içinde düşünülmesi çok mahsurlu. Zira şu anda bunu görüyoruz ki pandemi süreci yapay olarak uzuyor. Zira aşıyı bulanlar onu özel mülkiyet haline getirdi. Ki bunu yalnızca kendileri yapmadılar çok önemli devlet kamu yardımı aldılar. Amerika’daki devlet laboratuvarları olmasa hiçbir vakit bu ortaya çıkmayacaktı, bu yeni teknoloji. Öte yandan bunu özel mülkiyet konusu olduğu an olağan ki arzı kısıtlanıyor. Ve artık sıhhat konusunun bir kamu metası olduğunu gördük. Denetimli sosyalleşmeli, özel mülkiyet konusu olmamalı. Bu mevzuda düşünmek lazım.

“Kamu sıhhatini ilgilendiren alanlarda ulus devletlerin de üzerinde denetleme yetkisi olan güçlü birtakım kurumlara gereksinimimiz var”

Olağan bu yalnızca Covid konusu olmamalı. Bu pak hava için de geçerli, pak deniz için de geçerli. Mesela bugünkü bizdeki salya olayı eminim öbür denizleri de etkileyecek. Ya da kirlendiği vakit Hazar denizi bütün dünya etkilenmeye başlıyor. Chernobyl olduktan sonra bunun makûs sonuçları ülkemizde yaşandı. Artık dünyada şunu görüyoruz; yavaş yavaş ulus devletlerin birtakım bahislerde tek yetkili ve hükümran olması ile genel manada kamu sıhhati ortasında bir çelişki var. O vakit kamu sıhhatini ilgilendiren alanlarda ulus devletlerin de üzerinde denetleme yetkisi olan güçlü birtakım kurumlara gereksinimimiz var. Bir nevi Birleşmiş Milletler üzere düşünün bunu. Ve bunların yeterli çalışması gerekiyor. Memleketler arası uyum ve iş birliği gerekiyor. Birçok alanda bu gerekiyor. Biyolojik önemli tehlikeleri, silahlar, deniz ve hava kirliliği, iklim değişmesi üzere bahislerde bunlar artık ertelenemeyecek bahisler. Yoksa ileride bu pandemi periyodunu bile aratacak, çok daha makûs ve tüm insanlığı tehdit altına alacak felaketlere hamile olduğumuzu gördük.

“Fast food tek başına benim için itiraz edilecek bir toplumsal olgu ya da pratik değil”

Kitaba dönecek olursak; “Bir şeyi süratli yapmaktansa keyfini çıkararak yapmak lazım. Yemek yerken de bu böyledir” diyorsunuz. Pekala, “modern hayattaki” sürat kavramının yeme-içme alışkanlıklarına olan tesiri ve bununla bir arada gelen fast food kültürünü nasıl değerlendiriyorsunuz?

Elbette ki gereksinimler sonunda bir zaruriyetten doğuyor. Burada şunu görmek lazım; fast food olmasa gastronomi bir haz haline de dönüşmez. Şu manada; yani yemek yemenin iki boyutu var: Bir tanesi karın doyurmak, ikincisi ise bunun ötesine geçip onu estetik bir zevke dönüştürmek. Daima ikincisini yapmak mümkün değil. Ama birincisi olduğu için ikincinin bedelini biliyoruz diyebiliriz. O açıdan fast foodun olması gerekli ve olmaya devam edecektir. Lakin tehlikeli olan; fast food dışında bir şey kalmazsa elimizde. Mesela Amerika’da birçok küçük kentte yalnızca franchise’lar görüyorsunuz. Yalnızca fast food var. O bir sorun; o vakit yemek yemek yalnızca gereksinimi karşılıyor, duyulara hitap etmiyor ve bir sanayiye dönüşmüş oluyor. Yoksa fast food tek başına benim için itiraz edilecek bir toplumsal olgu ya da pratik değil.

“Fast foodları ikiye ayırmak lazım”

Çok sıkıntı kaideler altında kaldığınız bir durumda, alelade bir fastfood zincirinden yemek yer misiniz, yoksa yememek için sonlarınızı olabildiğince zorlar mısınız?

Yani ikisinin de olduğu olur. Yemem diye bir prensibim yok. Elbette ki yiyebilirim, açsam. Açlıktan yeterlidir. Fast foodları da ikiye ayırmak lazım. Son derece çok sanayiye olanları var bir de daha ihtimamlı olanları da var. Onun ayrımını da yapabiliriz. Nispeten itici olmayan bir fast food bulmaya çalışırım fakat “Hayır, hiçbir vakit fast food zincirinde yemem” üzere bir tezim olmadı. Bu türlü bir argüman sahibi olan biri varsa da şahsen ben pek inandırıcı bulmam bunu.

“Twitter, ironi ve sarkazma çok uygun bir mecra”

Sürat demişken mevzuyu Twitter’a getirmek istiyorum. Başlarda jargonu, esprileri, aslında “Twitter kafasını” öğrenmeye çalışırken, etrafınıza bununla ilgili sorular sorduğunuzu hatırlıyorum. Adaptasyon kısmını da epeyce süratli geçtiğinizi gözlemledim. Kısa bir müddet içinde takipçilerinizle oluşturduğunuz bir lisan ve paylaşımları on binlerce etkileşim alan bir “Vedat Milor “fenomeni” doğdu. Bu süreçte tam olarak nelere dikkat ettiniz?

Toplumsal medyaya genel yaklaşımım, bakıyorum oradaki mecraya, Twitter mecra olarak ironi ve sarkazma çok uygun bir mecra. Ben de daha çok bu istikametine tartı verdim.

“Ben toplumsal medyayı yönlendiriyorum, o beni yönlendirmiyor”

Kitapta, toplumsal medyada yaratılan imajla gerçeklik ortasındaki farkın büyüklüğünden doğan sonuçları değerlendirirken; “Başkalarının sizi görme biçimi vakitle kişiliğinize baskın hale geliyor ve yaratılan imaj kişinin gerçekliğinden bağımsız bir gerçeklik kazanıp ona hükmediyor,” diyorsunuz. Toplumsal medyanın sizin üzerinizde bir tesiri oldu mu? Sizi yönlendirdiği…

Toplumsal medyada yaratılan imaj ve kişinin gerçekliğinden bağımsız bir gerçeklik kazanıyor ve hükmediyor. Evet bunun farkında olduğum için olmamasına dikkat ettim. Bir yandan doğal olmaya çalışıp, bir yandan da bildiğim; gastronomi, sinema, edebiyat üzere mevzulara odaklanıyorum. Hiçbir biçimde farklı bir imaj oluşturma projesini kabul etmedim. Ben kendim toplumsal medyayı yönlendiriyorum, o beni yönlendirmiyor.

“Hesap Lütfen, rafineleşmek ve üzerine görev olmayan işlerde derinleşmek isteyenleri cesaretlendirecek hoş bir başlangıç noktası”

Röportaj için konuşurken Nurhak Beyefendi kitap hakkında “spekülatif hayat ve Türkiye müşahedelerini içeren bir nevi hayatta kalma rehberi” değerlendirmesinde bulundu. Kitapta insanları durup bir an düşünmeye sevk edecek, tahminen de fikirlerini değiştirecek bakış açıları sunuyorsunuz. Kitaba dair okurlara söylemek istediğiniz bir şey var mı?

Hoş bir soru. Bir okuyucum kitabı çok hoş kıymetlendirmiş. İlber Ortaylı hocanın entelektüel tarifinden yola çıkıyor. Entelektüel, üzerine görev olmayan işlerde derinleşen insandır demiş İlber Hoca. Çok hoş söylemiş. Bu kitap da o biçimde tanımlanabilir. Söylemek istediğim bilhassa şöyle demiş, okuyucum; “Hesap Lütfen, rafineleşmek ve üzerine görev olmayan işlerde derinleşmek isteyenleri cesaretlendirecek hoş bir başlangıç noktası.” Elimde olsa bunu kitabın kapağına veciz bir tabir olarak yazardım. Hoşuma gitti zira bakarsanız sahiden bir sinema analojosi yapsak, bu daha çok bir Éric Rohmer sineması. Biliyorsunuz Rohmer sinemalarında muhakkak bir tema etrafında çeşitli, uzun uzun diyaloglar olur, bazen birbirinden kopuk gözüken. Ve bu diyaloglar bilimsel bir metadolojiyi izlemez. Muhakkak bir bahsin bilimsel tahlilinden çok, İngilizce “Nuggets of wisdom” denebilir; Türkçesi şöyle çevirebiliriz “küçük ve bilgece kelamlar.” Anılarla, müşahedelerle bazen hislerimizi, bazen aklımızı, bazen ikisini de kullanarak biraz derinleştirilmiş bilgece kelamlar ve müşahedeler bunlar. Kitap bu türlü, daha çok bir Rohmer sineması zevki vermesi lazım şayet başarılı olmuşsa. Çeşitli temalar etrafında dolaşıyor ve hiçbiri de tahminen benim üzerime görev olmayan işler bunlar. Ancak sonunda ömür da bundan ibaret. Üzerimize görev olmayan işlerden ibaret. Bilhassa gastronomi yüklü değil, tezim de değil o başka bir formda çıkacak uzmanlık alanım ekonomi-politik. Bu açıdan, bu tip benimle tıpkı hayat ideolojisini paylaşan ve üzerine görev olmayan işlerde derinleşmek isteyen arkadaşlar için zevkli bir okuma olacağını düşünüyorum.

Son olarak da bunun bir rehber olmadığını ve son derece itici bulduğum didaktik bir halde yazılmış geçersiz umut tüccarlığı halinde yazılmış kitaplardan çok farklı olduğunu da belirtmek isterim. Zira burada beşerler başlarındaki her sorunun karşılığını bulmayacak; tam bilakis yeni sorular doğacak başlarında. Benim açımdan en değerlisi; kimi değerli hususlara hazır yanıtları varsa ve bu kitabı okuduktan sonra farklı ve yeni perspektif, bakış açıları akıllarına gelirse o mevzuda bir katkı yaparsa o vakit tam manası ile hedefime erişmiş olduğumu düşüneceğim.

Kaynak: T24