Müsilaj için plan yapıldı: Marmara nasıl kurtarılacak?

Ayşe Çınar / Ntv.com.tr

Dün gerçekleştirilen Marmara Denizi Aksiyon Planı Uyum Toplantısı’nın akabinde Etraf ve Şehircilik Bakanı Murat Kurum, Marmara Denizi için acil aksiyon planını açıkladı. Buna nazaran Marmara Denizi’ni altı aydan uzun bir müddettir istila eden müsilaj oluşumuyla uğraş etmek için 21 unsurluk bir plan oluşturuldu.

Pekala, acil hareket planında alınan kararlar Marmara Denizi’ni kurtarmak için kâfi mi? İstanbul Üniversitesi İçsu Kaynakları İdaresi Ana Bilim Kolu Lideri Prof. Dr. Meriç Albay, Bandırma Onyedi Eylül Üniversitesi Denizcilik Fakültesi Dekanı Prof. Dr. Mustafa Sarı ve Çanakkale Onsekiz Mart Üniversitesi Deniz Bilimleri ve Teknolojisi Fakültesi Temel Bilimler Kısmı Öğretim Üyesi Prof. Dr. Yeşim Büyükateş, acil hareket planını Ntv.com.tr için kıymetlendirdi.

-Eylem planında alınan kararlar kâfi mi?

Mustafa Sarı: Tüm tarafların bir ortaya gelmesini bir acil hareket planı üzerinde mutabakatlarını ve ivedilikle bunun uygulamaya ggeçilmesini talep eden birisiydim zati. Bir aksiyon planında anlaşılmış olmasından ötürü mutlu oldum. Lakin metinler tesirlerini yazıldıkları yerden almazlar, uygulamadan alırlar. Uygulama nasıl olacak onu görmemiz lazım. Birinci etap olarak tüm tarafların bir ortaya gelmesi memnuniyet verici oldu.

Atıkların azaltılması tarafında, tarımı da içine alan bir yaklaşım kelam konusu. Büyün atıkların azaltılması, gemi atıklarının azaltılması, Marmara Denizi’nin eksiksiz bir müdafaa alanı olarak düşünülüyor olması vb. kararlar alındı. Bunların hepsi çok olumlu, olması gereken şeyler. Yarından itibaren yüzeylerde olan müsilaj kalıntılarıyla ilgili bir temizleme çalışması yapılacağı söylendi.

Yeşim Büyükateş: Bakan Kurum’un belirttiği 22 unsurluk tedbir planının içeriğini önemsiyoruz. Kısa ve uzun vadeli tahlil tekliflerini hakikat kıymetlendirmek gerekiyor. Sorunun önümüzdeki periyotlarda de artarak devam etmemesi için yapılacak çalışmalar kurumsal ve ferdi olarak değerlendirilmeli. Hepimizin üzerine vazifeler düşüyor. Örneğin, havza idaresi, birer biyolojik arıtma sistemi üzere misyon yapan sulak alanların korunması, çok avcılık üzerine tahliller, kıyı erozyonunun önlenmesi, habitat kaybının engellenmesi, yağmur suyu ve evsel-kanalizasyon atık deşarjının ayrılması, doğal balıkçılıktan çok pak balık yetiştiriciliğinin desteklenmesi kurumsal olarak Belediyeler, ilgili Bakanlıklar, STK’lar, meslek örgütleri, bilim insanlarının el birliği ile çalışmasıyla düzenlenebilir.

Ferdi olarak da bilhassa katı atık idaresinde halkın katkısı, biyolojik olarak parçalanabilen deterjanların kullanımının desteklenmesi, etraf ve denizi muhafaza şuurunun yaygınlaştırılarak farkındalığın artırılması kıymetlidir. Münasebetiyle ekosistem sürdürülebilirliği ve ekonomik sürdürülebilirliğin bütünleşik olarak kıymetlendirilmesi gerekiyor.

-Bakan Kurum’un açıkladığı aksiyon planında birinci olarak 8 Haziran’dan itibaren deniz yüzeyinde temizleme çalışmaları yapılacağı belirtildi. Yüzey paklığı Marmara Denizi için kâfi mi? Yüzey paklığı Marmara’da neyi değiştirir?

Meriç Albay: Ben yüzeyin temizlenmesinin çok tesirli olacağını düşünmüyorum. Çürüyen hususlar esasen üste geliyor. Tabanda kasvet var. Organik husus yükü tabanda esasen. Onlar çürüyünce üst çıkıyor. Kıymetli olan tabandaki malzemenin azalması. Onlar azaldıkça yüzeyde de azalacaktır. Umarım vakitle tabanda de azaltmayı öngörüyorum. Benim araştırmalarıma nazaran yanlış hatırlamıyorsam İtalya’nın rekoru beş ay. Biz de yüzeyde aralıkta görülmeye başladı, 6 ayı geçmek üzere. Bu yüzden ben zati artık vakitle azalacağını düşünüyorum. Bu kadar uzun süremez diye düşünüyorum. Zati tabanda azaldıkça, yüzeyde de azalacaktır. Bence yüzeyin temizlenmesine çok da gerek yok. Zira alan çok büyük.

Mustafa Sarı: Orada bir kavram karışıklığı var. Müsilaj suyun yüzeyiyle otuz metre derinlik ortasında oluşuyor. Bu oluşum hala devam ediyor ve onu temizlemek mümkün değil. Müsilajın son evresinde kimi modüllerinin çok çok az bir kısmı deniz yüzeyine çıkıyor ve birikiyor.

Bunların temizlenmesi krizi yönetmiş olmamıza yarayacak. Kıyılar, balıkçı barınaklarında, liman içlerinde birikiyor bunlar biliyorsunuz. Hatta 10 cm kalınlığa ulaşacak kadar bir katman haline geliyor. Bu daima suyu ısıtıyor, oksijeni azaltıyor, güneş ışığının suyun içine girmesini engelliyor. Bu durumda da müsilaj katmanının altında kalan canlı hayatı tehdit ediyor. Bu yüzden bu biriken katmanların alınmasının, temizlenmesinin doğal ki yararı olacaktır. Fakat büsbütün bir tahlil değil. Müsilajın ortadan kalkmasını büsbütün durduracak bir tahlil değil. Bununla hem görsellik düzelmiş olacak hem de sonlu da olsa kıyıya yakın yerlerdeki canlı hayat üzerindeki tesirleri bir parçacık da olsa azalmış olacak.

-Eylem planında yer alan başka bir değerli husus bölgede bulunan tesislerin ileri biyolojik arıtma tesislerine dönüştürülmesi. İleri biyolojik arıtma tesisi nedir?

Meriç Albay: İleri biyolojik arıtmadan bahsedildiğini sanıyorum. Şayet yanlış hatırlamıyorsam Boğaz’daki şu anda derin deniz deşarjıyla verilen atıklar yüzde 80 civarında. Yani yüzde 20’si tam arıtım, yüzde 80’i derin deniz deşarjıyla denize veriliyor. Bunlara ileri biyolojik arıtma yapılarak verilmesi çok kıymetli bir şey. Esasen olması gereken bu türlü bir hareket planıydı.

Bence en kıymetli unsurda bu. Ön arıtım büsbütün ileri biyolojik arıtıma döndürülürse, denizde azot-fosfor karma kümesinin denize giren büyük bir kısmını azaltacaktır. Bu da organik unsur birikiminin azaltılmasına yol açacaktır. Deniz üzerindekilerin toplanmasından çok ileri biyolojik arıtma tesislerinin yapılmasını daha çok önemsiyorum.

Mustafa Sarı: Ön arıtma yapan tesisler Marmara için hiç kâfi değil. Ön arıtma zati arıtmamak demek aslında. Şu anda bizim yarıdan fazla atığımız hiç arıtılmadan Marmara Denizi’ne gidiyor. Bunun önüne geçmek için ileri arıtma sistemine sahip biyolojik arıtmalara gereksinim olduğunu biz daima vurgulamıştık. Bunun aksiyon planında yer alması memnuniyet verici.

Dereler vasıtasıyla da Marmara’ya gelen bir atık yükü var. Aksiyon planında bunun da artık engelleneceği belirtildi. Lakin bu nasıl önlenebilir? Nasıl bir çalışma yapılmalı?

Mustafa Sarı: Bunun için üç evreli bir plan yapılmalı. Birincisi derelerdeki kirliliğin temel kaynaklarından birisi sanayi tesislerinden oraya atılan atıklar. Sanayi tesislerini sıkı kontrole doğal tutmak zorundasınız. Bu atıkları dereye bırakmasını engelleyeceksiniz. Cezaların artırılması gerekiyorsa artırılacak. Kontrollerin artırılması gerekiyorsa artırılacak. Şayet bununla ilgili sanayi kuruluşları arıtma tesisi yapmak konusunda dert çekiyorlarsa uygun finansman metotları geliştirilmeli. Bu endüstriyel kirliliğin derelere ulaşmasını engellememiz lazım.

İkincisi tarımdan gelen yükler var. Yani gübre kullanımı, çeşitli zehirlerin kullanımı üzere, bunlar çok kirletiyor. Damla sulama sistemlerine geçip, basınçlı sulama sistemlerine geçip sulamada kullanılan suyla bu atıkların yıkanarak denize ulaşmasını engellemek üzere bir yaklaşım var sanıyorum hareket planında. Bu yararlı olsa da tek başına yetmez. Tekrar sulak alanlarda, akan suların denize karıştıkları noktalarda sulak alanların güçlendirilmesi lazım. Bu sular denize ulaşmadan evvel fazla yükleri –azotu, fosforu- orada fiyatlar.

Üçüncüsü ise bu akarsuların etrafında çok sayıda yerleşim yerleri var. Köyler var küçük küçük. Bunların atıklarının muhakkak ölçüde arıtılarak akarsuya deşarjının yapılması gerekiyor. Bu türlü olursa akarsulardaki yükleri azaltmış oluruz.

Reaktif oksijen müsilaj için bir tahlil olabilir mi?

Meriç Albay: Bu üslup oksijenle tedavi üzere birçok yol var. Fakat ben bunların hepsini süreksiz tahlil olarak görüyorum. Küçük bir gölet olsa vs. bu usul formüller işe fayda. Büyük alanlarda asıl olan atığı kesmek.

Öteki denizler için bir tehlike kelam konusu mu?

Mustafa Sarı: Müsilaj Akdeniz Havzasındaki denizlerin hepsinde görülen doğal bir olay. Doğal olmayan şuanda bu kadar ağır bir halde Marmara’da görülüyor olması. Ege’de müsilajı görebiliriz, Karadeniz’de de görebiliriz. Beklentimiz Marmara’daki üzere ağır bir müsilajın oralarda ulaşmayacağı tarafında. Bunun nedeni müsilajın oluşmasını tetikleyen üç düzenekten en az birinin oralarda devre dışı kalıyor olması. Müsilaj

Marmara’da görülmeden öncede vardı Ege’de. Lakin oradaki ömrü etkileyecek seviyede değildi. Şuanda da denizin yüzeyindeki akıntı nedeniyle taşınıyor Ege Denizi’ne. Elimizdeki bilgiler şu anda oradaki turizmi ya da balıkçılığı etkileyecek seviyede olmadığı tarafında fakat takip etmemiz izlememiz lazım.

Karadeniz’e gelince buradan Karadeniz’e müsilajın taşınmasını beklemeyelim. Yüzeydeki akıntı çok az olarak karşıt akıntıya dönüşüp buradan Karadeniz’e sarfiyat. Ekseriyetle Karadeniz’den Marmara’ya bir akıntı var. Aslında Karadeniz’de de görülmesi olağan. Lakin ağırlaşmasını beklemiyoruz. Lakin bunları takip etmeliyiz.

ayse.cinar@ntv.com.tr

Kaynak: NTV