Ezen ve ezileni Kerbela ile anlatan düşünür: Ali Şeriati

Gül Atmaca

Takvimler 2011 yılını gösteriyor. İran’ın Azeri kenti Tebriz’de bize istekli ve gönülden mihmandarlık yapan Hüseyin’in eski otomobiliyle, mazot kokusunu içimize çeke çeke gidiyoruz. Bir orta, yanımızdan geçen son model cipin içindeki molla çarpıyor gözüme. Bir onun bir de mollanın otomobilini karşılaştırıp espriler yapıyoruz lakin Hüseyin bizi uyarmadan da edemiyor: “Abla dışarıda konuşurken dikkat edesen yerin kulağı vardır!”

İran binlerce yıllık tarihi ve hiç de kıt olmayan kaynaklarıyla varlıklı bir ülke ancak aslında ancak bölgedeki ülkelerin birden fazla üzere tabir özgürlüğü ve toplumsal adalet denilince daima sınıfta kalıyor. Düşünde kendisini Pers hükümdarı olarak gören ve ABD’nin adeta kuklası haline gelmiş olan Şah İstek Pehlevi periyodunda gelir dağılımındaki derin uçurum, 1979’da Humeyni liderliğindeki İslam İhtilali’nin yolunu açan en önemli nedenlerden birisiydi. (Şah’ın despot idaresine karşı uğraş veren İran solu “devrim”i Humeyni’ye kaptırdı ve birinci kıyıma uğrayanlardan oldu.) Yeni kurulan İslami rejim var olan eşitsizliği gidermediği üzere kendi ayrıcalıklı sınıfını yarattı.

İran’dan birçok gelir kalemine sahip olan; vergi ve genelde hesap vermeyen dini vakıflar, yalnızca “iman” değil muazzam bir para gücüne de sahiptir. İslami rejimin ve ülkenin güvenliği için kurulmuş olan İhtilal Muhafızları ise vakitle ithalat, ihracat, fabrikalar, ihaleler derken bugün ticari bir imparatorluk haline gelmiş durumda. Ülkede olan bitene karşı vakit zaman şovlar olsa da birden fazla bastırılıyor, hal bu türlü olunca binlerce İranlıya ülkeyi terk etmekten öteki deva kalmıyor. Bu sıkıntıyı bir öbür makalede genişçe ele alacağız, artık bugünkü mevzumuza Şah periyodunda verdiği hak ve eşitlik uğraşı yüzünden mahpus yatan, sürgün edilen ve en sonunda 1977’de katledilen düşünür Ali Şeriati’ye dönelim.  

“Zorbalık ve hilekârlık; dindarlık ve takva giysisini kuşanırsa tarihin en büyük facialarından ve tarihi etkileyen en büyük güçlerden birisi meydana gelmiş olur…”*

Bu kelamların sahibi Ali Şeriati, din sosyolojisi alanındaki çalışmalarıyla tanınmıştı. 1933 yılında İran’ın kuzeydoğusundaki Horasan eyaletinde, Sebzivar’da doğan Şeriati, Mevlana ve Pakistanlı İslam alimi, şair, filozof ve siyasetçi Muhammed İkbal’den etkilendi. Marksizmin sınıf uğraşı teorisini, Şia’nın “mustazaf” (ezilen) ve “müstekbir (zalim, ezen)” ayrımı ve bunu temsil eden “Kerbela paradigması”yla birleştirmişti.

Ali Şeriati’nin doğduğu devirde İran’da olağanüstü ideolojik yarılmalar yaşanıyordu. 1941 yılında sosyalist/komünist Tudeh partisi kurulmuştu. İranlı alim ve tarihçi Seyyid Ahmet-i Kesrevi, Şii İslam’ın geçerliliğini sorgulayan ve ruhbanın rolünü reddeden bir kitap yazmış ve bu kitap 1946 yılında öldürülmesine neden olmuştu. 

Ali Şeriati’nin ilerici milliyetçi bir öğretmen olan babası Muhammed Taki, 1947 yılında “İslami Hakikati Yayma Merkezi”nin kuruluşunda rol almıştı. Topluluk, köktenci bir izlenim bırakmakla birlikte aslında reformcuydu, İslam’ın uysal bir ritüelizmin ve ruhbancılığın açmazına saplandığına işaret ediyordu. Toplumsal eşitsizliklere ve emperyalizme karşı İslam’ın neler yapabileceği üzerine baş yoran bir tefsir merkeziydi. Şeriati’nin babası, ilericiler ortasında popülaritesi artan Tudeh’e ve Marksist fikirlerine doğaldır ki kayıtsız kalmadı.

Mahpuslarla kesilen akademik hayat

İşte bu türlü bir ortamda yetişen Şeriati, 1956’da Meşhed Edebiyat Fakültesi’ne girdi. Bir yıl sonra Ulusal Direniş Hareketi üyesi 16 arkadaşı ile birlikte tutuklandı. Salıverildikten sonra 1958’de Edebiyat Fakültesi’ni birincilikle bitirdi. 1959’da burslu olarak Fransa’ya gitti. 1960’da Cezayir Bağımsızlık Savaşına katıldı ve Paris’te tutuklandı. Altı ay içeride kaldı. Sorbonne’da toplumbilim ve dinler tarihi mevzularında doktorasını tamamladıktan sonra 1964’te İran’a döndü, Fransa‘daki siyasi aktiviteleri yüzünden bu sefer de İran’da tutuklandı; böylece Kızıl Kale Zindanı günleri başladı. Hür bırakılmasının akabinde Kültür Dairesi’nde yine misyona başladı. 1966’da Meşhed Üniversitesi Tarih Kısmı’na öğretim vazifelisi olarak girdi. Dersleri kısa müddette farklı toplumun farklı kesitlerinden ağır ilgi görmeye başladı. Şah idaresi Üniversiteye baskı yaparak burada ders vermesini engelledi. Şeraiti bunun üzerine 1967’de Tahran‘a giderek Hüseyniye-i İrşad Enstitüsü’nde ders vermeye başladı.

Burada da ağır ilgi gören dersleri, yeniden toplumun her bölümünden öğrenciyi çekiyordu. Bu ilgi Şah idaresinin Şeriati ile birtakım öğrencilerinin tutuklanması buyruğunu vermesine neden oldu. 1973’te Hüseyniye-i İrşad kapatıldı. Şeriati’nin yazıları ve kitapları yasaklandı. On sekiz ay boyunca hücrede kaldı.

Gerek yurt içinden gerekse yurt dışından gelen yansılar üzerine 1975’te kurallı tahliye ile salıverildi: katiyetle rastgele bir eğitim aktivitesinde yer almayacak, hiçbir şey yayımlamayacak ve özel yahut genel hiçbir toplantı yapmayacaktı. Şah periyodunun kapalı servisi SAVAK’ın yakın takibinde olan ve mesken mahpusunda tutulan Şeriati bu kaidelere karşı çıkıp ülkesini terk ederek İngiltere’ye gitmeye karar verdi. Üç hafta sonra, yani 19 Haziran 1977’de öldürüldü. Vefatı konusunda çeşitli spekülasyonlar yapıldı; birçok onun SAVAK casusları tarafından öldürüldüğüne inanıyordu. Lakin, ruhban sınıfına karşı olması nedeniyle fanatik bir Humeyni taraftarı tarafından öldürülmüş olabileceğini söyleyenler de yok değildi. İran’da “şehit doktor” olarak anılan Şeriati’nin mezarı Suriye’nin başşehri Şam’da bulunan ve Hz. Zeynep’in türbesinin çabucak ardına düşen bir sokakta. (Hz. Ali’nin kızı Hz. Zeynep türbesinin olduğu Zeynebiye semti, olağan vakitlerde Şam’da İranlıların en çok ziyaret edip dua ettikleri yerdir.)

İran dini başkanı Hamaney, Humeyni’nin türbesinde

Şeriati, 1959’da doktora için gittiği Paris’te birbirinden farklı ekol ve hizipten birçok filozof, devrimci ve akademisyeniyle tanışmıştı. O ve eşi Puran, Paris’e geldiklerinde kent, niyet ve edebiyat dünyasından Albert Camus, Simone de Beauvoir, Jean-Paul Sartre, Maurice Merleau-Ponty üzere büyük düşünürlerle doluydu.

Örneğin, 1962’de Jean Paul-Sartre’ın, Franz Fanon’un “Dünyanın Lanetlileri” yapıtı üzerine verdiği bir konferansa katıldı; her iki tarihî kişilik de Şeriati’nin kurtuluş teolojisinin biçimlenmesi üzerinde tesirli oldu. Sartre’ın ise “Dinim yok lakin bir din seçseydim Şeriati’nin ki üzere olurdu” dediği söylenir.

Simone de Beauvoir ve Jean-Paul Sartre

Şeriati Paris’te kaldığı mühlet içerisinde dinler tarihi ve sosyoloji tahsili görürken Paris’in entelektüel etraflarıyla kurduğu yakınlığın da tesiriyle Marksist bir formasyondan geçmiştir. Şeriati’nin yaşadığı devir, bilhassa de doktorasını yaptığı 1960’lar dünyada Sosyalist rüzgârların güçlü estiği yıllardır. Hasebiyle, Şeriati ve niyetlerini de bu periyodu göz önüne alarak kıymetlendirmekte yarar var.

Bu ortada, hatırlatmak gerekir ki Şeriati, şimdi öğretmen okulundayken yani 1950’li yılların başında Muhammed Nahşeb öncülüğünde örgütlenmiş Hodâperestân-ı Sosyalist (Allahperest sosyalistler) isimli fikir kulübüne katılmıştı.

Ali Şeriati sahiden de sosyalizmden öylesine etkilenmiştir ki tarihî Şii yahut İslâmi kavramları bu ideoloji ile harmanlamıştır. Proleterya üzere kavramların yerine mustazaf (ezilen) ibaresini koymuştur. Şeriati, hayatını da sosyalizmle Şiiliği kaynaştırmaya adamıştır. Onun ütopyası bu olmuştur. Yani dindar sosyalistlerden birisi olmuştur.

“Selman-ı Pak ve Hallac-ı Mansur’u anlamak”

Şeriati tıpkı vakitte, Katolik Kilisesi nezdinde İslam’ın daha yeterli anlaşılmasını sağlayan; Selman-ı Pak ve Hallac-ı Mansur üzerine çalışmalarıyla tanınan ünlü Fransız İslam bilimci Louis Massignon’un da tesirinde kalmıştır. Kaynaklar, Şeriati’nin 1960-62 ortasında Massignon’un araştırma asistanı olduğunu müellif. (Şeriati daha sonra Massignon’dan “Selman-ı Pak” isimli yapıtı de Farsçaya çevirecektir.)

1908’de Irak’ta bir arkeolojik hafriyat takımıyla çalışırken Osmanlı makamları tarafından casusluk yapmakla itham edilen Massignon, 25 yaşında Dicle Irmağı’ndan geçerken mistik bir tecrübe yaşadıktan sonra İslamiyet’e ve tasavvufa ilgi duymaya başlamıştı.

Hayatını Hıristiyan ve İslam âlemi ortasında samimi bir diyalog kurmaya adayan Massignon, bilhassa, “Enel hak (Ben Tanrı’yım)” dediği için azap edilerek öldürülen Hallac-ı Mansur, Selman-ı Farisi/Selmanı-Pak ve Hz. Fatma ile ilgili çalışmalar yaptı. Ona nazaran İslam’ın üç mistik kişiliğinde Hıristiyanlığın yansımaları vardı.

Şeriati’yi anlatan “Bir İslami Ütopyacının Siyasi Biyografisi”nde* Massignon’a değerli bir yer ayrılır. Onun, Sami (İbrahimi) dinleri olan Yahudilik, Hıristiyanlık ve İslam’ın tıpkı ortak manevi kaynağın ve temelin farklı kolları olduğuna dayanan tevhit kanısı, Şeriati’nin dine bakışında inkâr edilemez bir iz bırakmıştır. Massignon’a nazaran bu üç din de tıpkı babanın, Hz. İbrahim ‘in çocuklarıydı. Bunlardan birine iman eden başkalarıyla de kardeş sayılırdı. Fransız İslam bilimci, Sami dinlerinin bir olduğu görüşünde o kadar ısrarlıydı ki, kimi kimseler onu İslam âşığı olmak ve Avrupa ile Hıristiyanlığa ihanet etmekle suçlamışlardı.

Mevlana’nın buna çok benzeyen bildirisinden zati etkilenmiş olan Şeriati, İbrahimi dinler görüşünü benimsedi. İnsanları, din ve mezhep farklılıklarını aşmaya ve ortalarındaki ortak daha büyük paydaları aramaya çağırdı. İran’a döndükten sonra İbrahimi dinler görüşü yüzünden bilhassa resmi makamlardaki muhafazakarların amacı oldu.

Massignon’un yoksullarla ezilmişler için derinden hissettiği merhametten ve temel bir dini unsur olarak adalete inancından etkilenen Şeriati, İbrahimi dinlerden rastgele birinin gerçek inananlarına sosyopolitik bir misyon yüklüyordu. Şeriati 1971’de şöyle diyordu: “Bütün tevhidi dinlerin temel gayesini anlamak için İbrahim’i öğrenmek gerekir.” Daha sonra 1972’de daha da ileri giderek şöyle demiştir: “Aslında İslam, İbrahim’in getirdiği öğretidir, şayet İslamolojiye bu açıdan bakılırsa Hıristiyanlık, Yahudilik ve İslamı birden kapsamaktadır…” Bütün İbrahimi dinlerin bir olduğunu belirten Şeriati, İbrahim’in putları kırmasını, sosyoekonomik adaletsizlikler ve ayrımcılıkların kökünü kazıma aksiyonu olarak izah ediyordu.

Şeriati’nin savına nazaran tevhidin toplumsal sözü, “sınıf farklılığını” ortadan kaldırarak, beşerler ortasında birliğin tesis edilmesi, kurulmasıydı. Ona nazaran Hz. İbrahim, “adaletsizlik ve sömürüye dayalı, sınıf temelli mevcut sistemi devam ettiren düzenbaz dini otoritelere” isyan etmişti. Şeriati, İran’a döndükten sonra Massignon’un Hallac-ı Mansur ile ilgili makalesini değil Selman ile ilgili makalesini çevirip yayımladı. Tahminen de, “Enel Hak/Ben Tanrıyım” diyen Hallac-ı Mansur ile ilgili makalenin İran’daki radikal Şiilerden alacağı sert yansıları düşünmüştü. Selman makalesini çevirmek istemesinde diğer güçlü nedenler de vardı: Selman, yalnızca “ilk Şii” ve Şiiliği İran’da birinci yayan kimse olma özelliği taşımıyordu. O, üç farklı dinin birliğini ve irfan vasıtasıyla kesin aşkınlıklarını temsil ediyordu. Selman, Zerdüştken Hıristiyanlığı kabul etmiş, sonra da İslam Peygamberi Muhammed’den haberdar olunca O’nun yanına gitmek için büyük zorluklara katlanmış ve nihayet Müslüman olmuştu.

Kaynakça

• Ali Rahnema, ALİ ŞERİATİ, “Bir İslami Ütopyacının Siyasi Biyografisi”, çeviren: Zehra Savan, Kapı Yayınları, İstanbul, 2006.
• Ali Şeriati, “Dine Karşı Din”, Fecr Yayınları, İstanbul, 2000.
• www.aliseriati.com.

Kaynak: T24